'Het ANC begint los te slaan'

De Zuid-Afrikaanse cartoonist Jonathan Shapiro ontvangt vandaag in Amsterdam de Prins Claus Prijs. Ten tijde van het apartheidsregime had hij stof genoeg. Tegenwoordig heeft hij behoefte aan meer nuance en is hij zorgelijk over het democratisch gehalte van Zuid-Afrika.

De Zuid-Afrikaan Jonathan Shapiro tekende al spotprenten in de jaren tachtig, toen zijn vaderland nog in de greep was van de apartheid. Aan inspiratie had hij in die tijd geen gebrek. Shapiro produceerde felle, boze cartoons, gericht tegen het blanke bewind. Zijn werk werd regelmatig verboden, hij werd diverse keren gearresteerd en zat korte tijd gevangen. Hij moest in 1987 zelfs enige tijd onderduiken, om uit handen van de politie te blijven.

Het was dan ook wennen toen Zuid-Afrika in 1994 zijn eerste volledig vrije, multi-raciale verkiezingen beleefde en zijn held Nelson Mandela aan de macht kwam. “Het werd ineens veel moeilijker om cartoons te tekenen“, zegt Shapiro. “De situatie was plotseling niet meer zwart-wit. Er doemden enorme grijze gebieden op, met allerlei nuances.“

Shapiro bracht het er goed van af.

De tekenaar, die zijn prenten signeert als 'Zapiro', groeide de afgelopen jaren uit tot de beste cartoonist van Zuid-Afrika. Als geen ander vertolkt hij tegenwoordig de gemoedstoestand van de natie.

Vandaag wordt hij daarvoor in Amsterdam geëerd met de Prins Claus Prijs. De jury prijst Shapiro vanwege zijn 'gevatte en scherpzinnige commentaar' op ontwikkelingen in Zuid-Afrika en de rest van de wereld.

Shapiro: “Ik probeer geen enkel onderwerp uit de weg te gaan, al zijn er soms wel dingen waar ik eerst een paar dagen over moet nadenken. Dat heb ik vooral met raciale kwesties, omdat die zo gevoelig liggen. Maar ik heb het bijvoorbeeld ook gehad met de babyverkrachtingen. Er leeft hier de mythe dat je van aids kunt genezen door seks te hebben met een jong kind, wat leidt tot babyverkrachtingen. Het kost tijd voordat je over zoiets kunt tekenen.“

Shapiro's cartoons verschijnen tegenwoordig in Zuid-Afrika's vier grote regionale dagbladen, de zondagskrant Sunday Times en het weekblad Mail & Guardian. Een van de zaken waarover hij zich het meest opwindt, is Zuid-Afrika's bizarre hiv- en aidsbeleid. De Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki en zijn gezondheidsminister Manto Tshabalala-Msimang hebben zich er door kwakzalvers van laten overtuigen dat zogenoemde aids-remmers 'gif' zijn. De overheid verstrekt de aids-remmers daarom slechts mondjesmaat en uiterst traag. Minister Tshabalala-Msimang raadt de miljoenen hiv- en aidslijders in Zuid-Afrika aan om eerst maar eens gezond te gaan eten. Ze adviseert een speciaal regime van aardappels, bietjes, citroen, knoflook en olijfolie. Dus beeldt Shapiro de minister af als iemand die is gehersenspoeld door buitenaardse wezens, of een schele heks, of zelfs een stuk groente, tussen de door haar aangeraden voedingsmiddelen.

“Het vreemde is dat de minister, toen ze nog arts was, heel normale ideeën schijnt te hebben gehad over aids. Maar ze is zeer loyaal aan Mbeki. Ze heeft zichzelf ondergedompeld in zijn ideeën en lijkt die tegenwoordig echt te geloven. Zij heeft volgens mij, door de macht, haar verstand verloren.“

Shapiro besteedt in zijn cartoons ook geregeld aandacht aan de enorme armoede, de groeiende corruptie onder de nieuwe machthebbers en de onderdrukking in buurland Zimbabwe. Desondanks was hij jarenlang redelijk optimistisch over Zuid-Afrika. Maar hij ziet zijn vertrouwen in de toekomst de laatste tijd in toenemende mate op de proef gesteld.

Dat komt vooral door een escalerende crisis in de regeringspartij ANC. President Thabo Mbeki ontsloeg in juni zijn vice-president Jacob Zuma vanwege mogelijk betrokkenheid bij een corruptieaffaire. Een financieel adviseur van Zuma was kort daarvoor veroordeeld tot vijftien jaar cel wegens corruptie. De voormalige vice-president moet zelf volgend jaar voorkomen. Aanhangers van Zuma en Mbeki vechten nu binnen het ANC een machtsstrijd uit. Partijchefs bespioneren elkaar en proberen elkaar zwart te maken. Er doen geruchten de ronde over allerlei wilde samenzweringen en over mysterieuze inbraken en brandstichtingen bij prominente ANC'ers. “Het is deprimerend. Zuma was een van de sleutelfiguren in de bevrijdingsstrijd, maar hij blijkt nu als politicus zeer incompetent en onprincipieel.“

Ook toenemende paranoïde, ondemocratische neigingen in kringen rond Mbeki baren Shapiro zorgen. “Het was bekend dat in het ANC autocratische figuren rondlopen. Ik dacht altijd dat daar genoeg tegenwicht tegen was. Maar de laatste tijd ben ik daar niet meer zo zeker van. Het lijkt alsof die mensen los beginnen te slaan. Het is een beangstigende ontwikkeling.“

Veel Nederlanders zullen Shapiro's cartoons over dit politieke geharrewar waarschijnlijk iets te Zuid-Afrikaans vinden. Gelukkig voor hen richt de Zuid-Afrikaan zijn pijlen ook regelmatig op de rijken en machtigen in de rest van de wereld. Zo is Shapiro een fel tegenstander van de Amerikaanse president George Bush en de oorlog in Irak. En hij is, hoewel hij zelf Joods is, ook zeer kritisch over de Israëlische houding tegenover de Palestijnen. Hij tekende de demissionaire Israëlische premier Ariël Sjaron zelfs al eens in een SS-uniform.

“Ik heb een beetje spijt van die cartoon. Want alle aandacht gaat uit naar dat fascistische uniform, waardoor de bedoeling verloren gaat. Terwijl de boodschap nog steeds hartstikke geldig is. Het lot van de Palestijnen is volgens mij te vergelijken met dat van de zwarten in Zuid-Afrika tijdens de apartheid. Kijk naar de gedwongen verhuizingen, de onderdrukking, het doodschieten van kinderen. De Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever zijn net zoiets als de thuislanden vroeger in Zuid-Afrika. Israël is een apartheidsstaat.“

Zapiro's nieuwste verzameling cartoons is getiteld 'Is There a Spin Doctor in the House?' en is uitgegeven door Double Storey in Kaapstad. ISBN 1-77013-027-6.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden