Het activisme van de SP was Jan de Wit op het lijf geschreven

SP Kamerlid Jan de WitBeeld anp

Strak in het pak is Jan de Wit een opvallende verschijning binnen de SP-fractie in de Tweede Kamer. Hij oogt als een heer van stand, toch is het activisme van de partij hem op het lijf geschreven. "De Tribune verkopen op de markt in Heerlen, handtekeningen verzamelen om iets voor elkaar te krijgen. Dat is het mooiste wat er is."

De SP maakte vandaag bekend dat Jan de Wit (68) op 1 april de Tweede Kamer verlaat. Hij is dan bijna 16 jaar lid geweest en nu is het tijd om het rustiger aan te gaan doen, vindt hij zelf. De Wit behoort tot de langstzittende Kamerleden. Hij kwam in mei 1998 in de Tweede Kamer. Nadat de SP in 1994 twee Kamerzetels had verworven, werd hij fractiemedewerker van partijleider Jan Marijnissen. Van mei 1995 tot mei 1998 was hij het eerste Eerste Kamerlid voor de SP. Na de verkiezingswinst van 2006 hoopte hij zelfs even dat hij mee mocht gaan regeren.

In 2008 had Trouw dit interview met De Wit.

'Jazeker, ik dacht die avond echt: yes! We gaan regeren! Met PvdA, GroenLinks en D66. Een ministerschap of staatssecretariaat van sociale zaken zou ik best gewild hebben. Natuurlijk hebben we daar toen over gesproken. Maar tot onze teleurstelling zijn we al heel snel op een zijspoor gezet door de PvdA. Wouter Bos wilde niet."

Jan de Wit (62) zat op die bewuste verkiezingsavond, 22 november 2006, 35 jaar in de politiek. Dagen, jaren van grote persoonlijke inzet gingen er aan vooraf. Folderen bij fabriekspoorten, verhitte debatten in rokerige zaaltjes, ellenlange vergaderingen in de partij of in de Tweede Kamer, heen en weer reizen tussen Heerlen en Den Haag, weinig de kinderen zien. Het was het op die avond allemaal waard, de partij ging van 9 naar 25 zetels, maar uiteindelijk bleef de SP buiten de regeringsmacht. "Dat was slikken, we zaten er heel dicht bij."

Twee jaar later is van die teleurstelling weinig meer te merken. Het Kamerwerk gaat weer gewoon als vanouds, ook het actievoeren. "De Tribune verkopen op de markt in Heerlen, handtekeningen verzamelen om iets voor elkaar te krijgen. Laatst hadden we hier een protestmanifestatie om de pensioenen van oud-mijnwerkers te verbeteren. Dat is het mooiste wat er is. De mensen waarderen het als je ze gewoon op straat aanspreekt en dat je niet naast je schoenen loopt. Ik kan niet anders zeggen dan dat ik erg gelukkig ben."

Waar haalt u de motivatie vandaan? Over drie jaar bent u veertig jaar politiek actief. U had als advocaat kunnen kiezen voor geld, huis en auto.

"Ik heb altijd bewust gekozen voor de problemen van de gewone man of vrouw. Ook toen ik nog in de sociale advocatuur zat. Zaken als betere lonen, onredelijke huurstijgingen, de kwaliteit van de huizen, het milieu, de gezondheidszorg en asielzoekers. Daar wilde ik me sterk voor maken. En nog steeds. Materiële welvaart interesseert me niet zoveel, maar ik heb het niet slecht hoor."

Jan de Wit oogt als een heer op stand, die verdwaald is in de arbeideristische SP van de voormalige worstendraaier Jan Marijnissen en milieuactivist Remi Poppe. Strak in het pak, glas witte wijn bij de lunch. Een stropdas draagt hij al sinds de middelbare school. "Iedereen draagt wat hij prettig vindt, ik doe graag een stropdas om. Dat ben ik van huis uit gewend. De SP is altijd een partij van iedereen geweest. Artsen, advocaten zoals ik, andere hoogopgeleiden, schrijvers: dat gaat prima samen met de arbeiders. Je komt iedereen tegen in de partij. Geen probleem."

Wie Jan de Wit zegt, zegt SP. En omgekeerd. Hij is nu 37 jaar actief voor de partij. Zijn vrouw is SP-wethouder en locoburgemeester in Heerlen. Zijn drie kinderen zijn lid van de partij, zijn broers en zussen stemmen ook SP. En, zo vertelt De Wit, veel van zijn vrienden zitten ook in de SP.

Zo lijkt het wel een sekte.

"Dat vind ik een onheuse typering. We zijn een serieuze politieke partij, die zeer democratisch is georganiseerd, wat mensen er ook van zeggen. Die kritiek, dat we niet democratisch zouden zijn, heeft me geraakt. Dat heeft me pijn gedaan, vooral omdat het niet zo is. We zijn een open, democratische partij. Jan (Marijnissen, red) organiseert voortdurend tegenspraak. Iedereen kan zijn verhaal houden."

Tijdens zijn rechtenstudie aan de universiteit, in Tilburg, werd Jan de Wit politiek bewust. "Na de Parijse rellen van 1968 kwam ik op mijn fiets aanrijden en zag met grote letters op de gevel staan: Karl Marx Universiteit. Daar zijn mijn ogen open gegaan. Ik was gezagsgetrouw opgevoed, maar zag dat de overheid haar gezag misbruikte. De Amerikanen die in Vietnam vochten, de Russen die Tjechoslowakije binnenvielen. In Nederland had je rellen rond provo in Amsterdam. Op de universiteit werd ik politiek bewust. Mijn scriptie ging ook over artikel 7 van de Grondwet, de vrijheid van meningsuiting en demonstratie."

"Maar de keuze voor de SP heb ik pas later gemaakt, vlak na de oprichting in 1971. De aanpak van die partij trok mij: niet alleen praten, maar ook doen. Op de universiteit had ik, toen we demonstreerden voor meer zeggenschap, geleerd dat activisme werkt. Je krijgt er dingen mee voor elkaar. In de Rotterdamse Afrikaanderbuurt kwamen bewoners in opstand tegen de verkrotting. Ze hadden succes. De combinatie van politiek, om te proberen wetten te veranderen en activisme, om zaken in de samenleving voor elkaar te krijgen, dat werkte."

In die beginperiode was de SP nog een echte maoîstische club.

"Ja. Tijdens scholing en cursussen werd veel over de ideeën van Mao gesproken. In het kapitalistische India was het toen een puinhoop, vonden we. We dachten dat het met China beter ging. Maar daar hebben we vrij snel afstand van genomen toen er veel meer bekend werd over de uitwassen van de Culturele Revolutie. Dat gold later ook voor het communisme van de Sovjet-Unie."

De SP is steeds meer naar het midden opgeschoven?

"We zijn, zou je kunnen zeggen, reëler geworden. Met luchtfietserij moet je vandaag de dag niet meer aankomen. Je moet gewoon de problemen van mensen oplossen. Alleen met de analyse van Karl Marx, de dialectiek, doe ik nog dagelijks mijn voordeel. Nee, ik noem mezelf geen marxist meer. Voor mij hoeven niet alle productiemiddelen in handen te zijn van de staat. Maar Marx is wel nog steeds een belangrijke inspiratiebron voor mijn kijk op de wereld, bijvoorbeeld hoe hij de oorzaken analyseerde van de ongelijke verdeling van welvaart."

In Heerlen wijst Jan de Wit op de dichtgemetselde ingang van het vroegere directiekantoor van de Oranje-Nassaumijn I in Heerlen. Ooit één van de winplaatsen van het zwarte goud van Nederland. Op deze plek, waar nu het hoofdkwartier van het Centraal Bureau voor de Statistiek staat en een mijnmuseum gevestigd is, zette De Wit de eerste schreden als politiek activist. Hier verkocht hij voor een gulden de SP-krant Tribune aan de mijnwerkers. Zijn vrouw Riet, afkomstig uit Heerlen, bracht hem naar de Limburgse mijnstad. Ze trouwden er in 1971. Daar begon hij later een sociale rechtspraktijk. Zijn twee kantoorgenoten waren ook lid van de SP.

In die begintijd was de SP vooral strijd aan het voeren met de CPN.

"De CPN, dat was vreemd genoeg onze tegenstander. De partij had destijd zeven zetels in de raad. We hadden ons als maoîstische splinter van hen afgescheiden, omdat wij meer activisme buiten de gemeenteraad wilden: mensen mobiliseren, strijd tegen huurbazen en de mijnen. Dat deed de CPN steeds minder. Wij waren een jonge partij, met jonge mensen. We hebben buurtcomités opgericht, vooral samen met de mijnwerkersvrouwen, tegen de huurverhoging en voor een betere kwaliteit van de huurwoningen. Die durfden vaak wat meer dan hun mannen, die niet alleen de hele dag ondergronds zaten, maar ook wat onderdaniger waren. Door hard te werken, door actie te voeren, hebben we de CPN uit de buurten verdreven."

"Soms werden we in een kwaad daglicht gesteld, werd beweerd dat wij werden betaald door de Navo of door Shell. Maar we hebben de strijd glansrijk gewonnen. Eén op de drie mensen in Heerlen stemt nu SP. Dat lukt niet met praatjes. Dat lukt alleen als je zelf de eerste stap zet als er actie moet worden gevoerd. Ik weet nog goed dat we de eerste keer een wegblokkade deden om een verkeerslicht af te dwingen. Het is een hele stap. Mensen doen dat niet een, twee, drie. Wij namen het initiatief, de mensen volgden. Zo is het nog steeds trouwens."

Uw vader was een gelovige katholiek en een overtuigd KVP'er. U moet hem veel verdriet hebben gedaan met uw keuze voor de SP?

"Ja, tot zijn dood in 1985 heeft hij KVP en later CDA, gestemd. Kritiek op katholieke politici kon hij moeilijk verdragen. Maar hij heeft ons ook politiek bewustzijn meegegeven. Hij was hoofd van de lagere school in Zevenbergen, in West-Brabant. Om wat bij te verdienen was hij directeur van de plaatselijke detailhandelsavondschool. We luisterden altijd naar politieke debatten op de radio. Altijd klaarstaan voor een ander. Ook dát leerden we thuis. Hij heeft het erg moeilijk gehad met onze keus, maar respecteerde het uiteindelijk wel."

Zijn moeder overleed jong in 1961, toen hij 14 jaar was. Zijn oudste broer, leraar klassieke talen, kwam in 1970 om bij een auto-ongeluk. Een zus liep een dwarslaesie op bij een ongeluk en zit in een rolstoel. "Er is veel over ons heen gekomen. Het heeft ook mijn leven ingrijpend beïnvloed. Mijn geloof raakte ik kwijt. Een ongetrouwde zus van mijn moeder runde het huishouden. Maar dat was een hele opgave, met zes opgroeiende kinderen en een werkende vader. Je draagt het verlies met je mee, het drukt een stempel op je. Er was eenzaamheid, maar we hadden ook elkaar. We konden allemaal goed leren. Eén van mijn broers werd psycholoog, een andere kunsthistoricus en werkt nu bij het Getty Museum in Los Angeles. Wat ons ook bindt, is dat we niet uit zijn op materiële rijkdom - hoewel mijn broer in Amerika wel een heel mooi huis heeft."

De Wit zelf koos voor een studie rechten. Niet uit overtuiging. Hij wist gewoon nog niet wat hij wilde worden en met rechten kon je alle kanten uit. Aan de toenmalige Katholieke Hogeschool Tilburg behoorde hij in 1963 tot de eerste lichting aankomende juristen. "Het was een klein clubje. We zaten met iets van twintig mensen in de collegebanken. Het was bijna privéles. Peter Tak, nu hoogleraar in Nijmegen, en Huub Willems, rechter en voorzitter van de ondernemingskamer in Amsterdam, studeerden er ook. Met Tak heb ik nog geregeld contact. Hij was laatst nog één van de sprekers op een symposium over de rechtsstaat dat ik organiseerde. Willems kwam ik vaker tegen toen ik nog advocaat was."

"Ik ging de politiek in, omdat ik als advocaat zag dat regels soms onrechtvaardig uitpakten. In ontslagzaken bijvoorbeeld zag je vaak dat de rechter zich verschuilde achter de regels. De werkgever kon bijvoorbeeld niet bewijzen dat er iets aan de werknemer mankeerde, maar omdat de arbeidsverhoudingen verstoord waren, wees de rechter de ontslagaanvraag toch toe. Dat gaf mij wel een knauw in het vertrouwen in de rechterlijke macht. Als politicus wilde ik proberen de regels te veranderen."

Er is een beruchte scène in een documentaire waarin Marijnissen Agnes Kant de mantel uitveegt, omdat ze een debat niet goed heeft gedaan. Is u dat ook wel eens overkomen?

De Wit: "Van Marijnissen heb ik veel geleerd en soms ging het er fel aan toe. Toen ik in Den Haag kwam werken, gebruikte ik allemaal juristentermen. Verhullend taalgebruik, als advocaat aangeleerd om de rechter op een dwaalspoor te zetten of een detail te verhullen. Zeg nou eens waar het op staat, zei hij dan. Wees concreet, spreek korte zinnen."

Kan de SP wel zonder Jan Marijnissen?

"Natuurlijk is Marijnissen grotendeels verantwoordelijk voor het grootste succes uit onze geschiedenis. Hij heeft charisma, spreekt duidelijke taal. Hij heeft de afgelopen decennia uitgedragen dat we niet alleen actiecomité zijn, maar ook politieke partij. Dat is zijn verdienste. Het is onvermijdelijk dat eens de vraag aan de orde komt hoe de SP verder moet zonder Jan. Maar daar praten we niet dagelijks over. Daar liggen we niet wakker van. Belangrijker is dat de structuur van de partij overeind blijft. We hebben de boel zo georganiseerd dat elke afdeling weet waarvoor die werkt. In de partij zit een aantal mensen dat het kan doen. Agnes Kant is de meest voor de hand liggende kandidaat. Maar de partij zit vol talent. Er zijn voldoende aansprekende figuren, bijvoorbeeld Renske Leijten, Sadet Karabulut of Paul Ulenbelt."

U kent Marijnissen al zo lang. Bent u vrienden?

"We komen af en toe bij elkaar over de vloer. We kennen elkaar heel goed en spreken elkaar vaak."

Niemand gelooft dat de SP in staat is tot het sluiten van compromissen in een regering?

"Dat is onzin. We bewijzen in lokale besturen al heel lang dat we kunnen meedoen en verantwoordelijkheid durven nemen. Dat kan ook op landelijk niveau."

Zou Marijnissen een goede premier zijn?

"Hij heeft zelf een keer aangegeven in de Kamer te blijven, maar ik zou hem graag als minister-president zien. Hij zou een bindende, bezielende premier zijn. Dat heeft dit land nu echt hard nodig. De ideologische bevlogenheid van Den Uyl zie je terug bij Jan en dat kan je van Wouter Bos niet zeggen. Hij steekt met kop en schouders boven Bos uit. Het is allemaal zo berekenend, teveel op de macht gericht. Daardoor heeft de PvdA nu ook zo'n laag profiel. Ik heb er geen enkele probleem mee als de SP die partij opeet. Daar maakt de PvdA het naar."

"Het verbaast me ook niet dat de kiezer naar de flanken van de politiek vlucht. Het midden heeft geen antwoord op de onvrede in de samenleving. Dat hebben wij wel, maar wij worden uit de regering gehouden. Mensen zien dat."

Zelf kijkt hij aan tegen het einde van zijn politieke carrière. Op 10 mei wordt hij 63. Anders dan veel economen en steeds meer politici, beschouwt hij 65 jaar als een heel mooie leeftijd om te stoppen. "Mensen moeten het recht hebben om te stoppen, fysiek en mentaal."

Het betekent dat hij zich niet meer beschikbaar zal stellen voor de Kamerverkiezingen, die normaliter in 2011 worden gehouden. "Het kan natuurlijk zijn dat het kabinet eerder valt en de partij een beroep op mij doet. Anders is het mooi geweest."

Wilt u niet ergens burgemeester worden of lid van de Raad van State?

"Als je een flitsende politieke carrière wilt hebben dan moet je bij een andere partij zijn. Over een paar jaar is het genoeg, dan ga ik lezen, wandelen en muziek luisteren. Het liefst Middeleeuwse muziek en Italiaanse barokcomponisten."

Profiel: Jan de Wit

Naam: Johannes Marijnus Antonius Maria (Jan) de Wit

Geboren: 10 mei 1945 in Zevenbergen (Noord Brabant)

Opleiding: rechten in Tilburg

Loopbaan: advocaat; gemeenteraadslid, lid van de Eerste Kamer voor de SP

Tweede Kamerlid: sinds 1998, ook voor de SP

Betrokken bij mijnbouw: voorzitter actiecomité Ereschuld Mijnwerkers, voorzitter van de vrienden van de Rein Bettink Collectie (die herinnert aan de mijnbouw)

Woonplaats: Heerlen

Favoriet gerecht: Limburgse vlaai

Muziek: onder meer Monteverdi en Da Palestrina

Belangrijkste historische gebeurtenis: de vrijlating van Nelson Mandela in 1990

Getrouwd: in 1971 met Riet Romans

Kinderen: zoon en 2 dochters, alle drie bioloog en hun partners eveneens. 'Bij ons is het aan de keukentafel vaak zes tegen twee'. Twee kinderen zijn gepromoveerd, een gaat nog promoveren.

 
'Marijnissen zou een bindende, bezielende premier zijn. Dat heeft dit land hard nodig'
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden