Het ABC van een uiterst ingewikkelde Balkanoorlog

Op deze pagina: vijf vragen na 'Dayton'. Plus, voor wie na al die tijd de draad van de Balkan-geschiedenis is kwijtgeraakt, een aantal gebeurtenissen en personen op een rij in een historisch ABC. En de nieuwe kaart van 'voorheen Joegoslavië'.

Bemiddelaars: kwamen en gingen. En de meesten beten hun tanden stuk op het Balkan-conflict. De Brit Peter Carrington was de eerste, als voorzitter van de door de Europese Unie in het leven geroepen Internationale Conferentie voor Voormalig Joegoslavië (ICFY) waarvan de eerste zitting op 7 september 1991 in Den Haag werd gehouden. Halverwege 1992 werd hij opgevolgd door zijn landgenoot David Owen. Samen met de Amerikaan Cyrus Vance, eerste bemiddelaar namens de VN, gaf die zijn naam aan het Vance-Owenplan dat Bosnië opdeelde in een aantal provincies. Het plan haalde het niet door tegenstand in Bosnië zelf en door bedenkingen van de Amerikanen.

Iets meer succes had Vance in Kroatië, waar hij eind 1991 een wapenstilstand tussen Serviërs en Kroaten wist te bewerkstelligen. De Amerikaan werd in juli 1993 opgevolgd door de Noor Thorvald Stoltenberg, wiens naam terugkwam in verschillende Owen-Stoltenberg-plannen voor Bosnië die allemaal zonder resultaat bleven. Owen werd halverwege dit jaar opgevolgd door de Zweed Carl Bildt.

Contactgroep voor ex-Joegoslavië: sinds begin 1994 functionerend overleg van de VS, Rusland, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië dat tot doel had een oplossing te vinden voor de oorlog in ex-Joegoslavië en tegelijkertijd de internationale gemeenschap op één lijn te houden. Kwam in juli 1994 met het plan Bosnië volgens de formule 49-51 procent te verdelen. In augustus 1995 kwam de belangrijkste Amerikaanse vertegenwoordiger in de Contactgroep, Robert Frasure, om het leven bij Sarajevo. Hij werd opgevolgd door Richard Holbrooke.

Deliberate Force: Navo-operatie die eind augustus 1995 begon en waarbij op massale wijze Servische doelen in Bosnië werden gebombardeerd. Vanaf maart 1993 speelde de Navo al een rol in het kader van Deny Flight, dat het naleven van het vliegverbod boven Bosnië moest afdwingen. Het duurde lang voor de Navo daadwerkelijk in actie kwam. Eind februari 1994 werden bij Banja Luka voor het eerst drie (Servische) vliegtuigen beschoten.

Etnische zuivering: nieuwe term voor een bestaand verschijnsel. Politiek gericht op het verdrijven van alle mogelijke tegenstanders, in de eerste plaats mensen met een andere 'nationaliteit', maar ook mensen van de 'eigen groep' die het daarmee niet eens zijn.

Federatie: samenwerkingsverband van moslims en Kroaten in Bosnië dat in het voorjaar van 1994 onder sterke Amerikaanse druk tot stand kwam, nadat beide groepen gedurende ruim anderhalf jaar met name in Midden-Bosnië een wrede oorlog hadden uitgevochten.

Herceg Bosna: naam van de (alleen door Zagreb erkende) republiek die de Kroaten in juni 1993 uitriepen in Bosnië, met Mostar als hoofdstad. Sinds de zomer van 1994 probeert de EU in die stad moslims en Kroaten met elkaar te verzoenen, met zeer beperkt resultaat.

Joegoslavië-tribunaal: officieel 'Internationaal Tribunaal voor de vervolging van personen verantwoordelijk voor ernstige schendingen van internationale mensenrechten-wetgeving begaan in het gebied van het voormalig Joegoslavië'. Door de Veiligheidsraad ingesteld in februari 1993 met het doel mensenrechtenschendingen te straffen én verdere schendingen tegen te gaan. Het in Den Haag gevestigde Tribunaal kon pas in juli 1994 daadwerkelijk beginnen, met de benoeming van de Zuidafrikaan Richard Goldstone tot aanklager. Inmiddels zijn 52 mensen aangeklaagd, in meerderheid Bosnische Serviërs. Slechts één zit er vast in Scheveningen: de Bosnische Serviër Dusan Tadic.

Karadzic, Radovan: leider van de Bosnische Serviërs, van oorsprong Montenegrijn, van beroep psychiater. Leider van de Servische Democratische partij (SDS). Door het Joegoslavië-tribunaal verdacht van oorlogsmisdaden. Stemde er dit najaar met tegenzin mee in dat Slobodan Milosevic (president Servië) namens de Bosnische Serviërs zou gaan onderhandelen. Heeft zich dubbelzinnig uitgelaten over 'Dayton'.

Luchtbrug: gedurende ruim 3,5 jaar de 'levenslijn' van Sarajevo. Werd ingesteld nadat de Franse president François Mitterrand eind juni 1992 een spectaculair bliksembezoek bracht aan Sarajevo. Werd diverse keren stilgelegd, de eerste keer in september 1992 toen een Italiaans vrachtvliegtuig door vermoedelijk Bosnische Kroaten uit de lucht werd geschoten.

Mladic, Ratko: militair. Was bij het uitbreken van de oorlog in 1991 commandant van het legerkorps in Knin. Werd begin 1992 overgeplaatst naar Bosnië, waar hij opperbevelhebber werd van het Joegoslavische Volksleger. Is nu opperbevelhebber van het Bosnisch-Servische leger. Ook verdacht van oorlogsmisdaden. Heeft zich uitgesproken tegen het akkoord van Dayton.

Nederlanders: hebben zich van begin af aan intensief met de ontwikkelingen op de Balkan bemoeid. Hans van den Broek deed, namens de EU, in het eerste weekeind van de oorlog vergeefse pogingen de 'Joegoslaven' tot overleg te bewegen, in Den Haag vond de eerste 'vredesconferentie' plaats en Henry Wynaendts (Nederlands ambassadeur in Parijs) was korte tijd de rechterhand van Lord Carrington. Nederland leverde tevens militairen voor Unprofor, zowel in Kroatië als Bosnië, en onlangs (zij het in beperkte mate) voor de Snelle Reactie Macht. Nederland leverde bovendien schepen waarmee in de Adriatische Zee de diverse embargo's werden gecontroleerd, liet F 16's boven Bosnië vliegen om het vliegverbod af te dwingen en leverde marechaussees om van Mostar weer een normale stad te maken. Inspanningen die echter allemaal sterk zijn overschaduwd door de smadelijke aftocht van Dutchbat uit Srebrenica deze zomer.

Oluja: Ofte wel 'Storm', de operatie waarmee het Kroatische leger in augustus 1995 de Krajina heroverde. In vier dagen was de regio weer Kroatisch bezit en waren bijna 200 000 Serviërs verdreven. Werd vooraf gegaan door de operatie 'Bliksem' waarmee in mei 1995 West-Slavonië weer in Kroatische handen kwam.

Prijedor: naam van een plaats in het noorden van Bosnië, waar de Serviërs duizenden moslims en Kroaten onder erbarmelijke omstandigheden gevangen hielden. Deze en soortgelijke kampen (onder meer in Omarska) werden in augustus 1992 'ontdekt', wat tot wereldwijde verontwaardiging leidde. Overigens zijn er ook kampen geweest waar Serviërs gevangen werden gehouden. De misdaden in één daarvan (kamp Celebici bij Konjic in Midden-Bosnië) begaan, vormen waarschijnlijk de basis van de eerste aanklacht van het Joegoslavië-tribunaal wat betreft misdaden tegen Serviërs.

Republika Srpska Krajina en Republika Srpska. De door de Serviërs uitgeroepen Republieken in Kroatië respectievelijk Bosnië. Van de eerste is sinds de Kroatische offensieven eerder dit jaar weinig meer over. Het omvat nog slechts Oost-Slavonië, waarvan inmiddels is afgesproken dat het binnen één, hooguit twee jaar weer onder gezag van Zagreb valt. Republika Srpska daarentegen heeft sinds 'Dayton' een officiële status. Het is erkend als één van de twee 'entiteiten' van Bosnië.

Referendum: de laatste jaren in ex-Joegoslavië regelmatig gebruikt 'keuze-instrument'. De Serviërs in Krajina waren de eersten die op deze wijze in augustus 1990 het volk raadpleegden, in dit geval over 'culturele autonomie' in Kroatië. December 1990 gingen de Slovenen een stap verder en spraken zich uit voor onafhankelijkheid. In de Sandzak (een streek op de grens van Servië en Montenegro) maakten in 1992 moslims op soortgelijke wijze aanspraak op politieke autonomie, in Kosovo in 1991 de Albanezen op onafhankelijkheid. Voor het meest 'controversiële' referendum was echter de EU verantwoordelijk. Dat eiste dat Bosnië, wilde het voor erkenning als onafhankelijke republiek in aanmerking komen, het volk raadpleegde. De Serviërs boycotten de stemming - op 29 februari en 1 maart 1992 - echter massaal. Die hadden zich al eerder - ook in een referendum - uitgesproken tegen onafhankelijkheid. Aangezien moslims en Kroaten samen een meerderheid vormden, werd de einduitslag toch 'ja'. Op 6 april 1992 werd Bosnië als onafhankelijke staat erkend door de internationale gemeenschap.

Snelle Reactie Macht: legermacht bestaande uit Britse, Franse en Nederlandse militairen die in mei 1995 in het leven werd geroepen ter bescherming van de blauwhelmen. Dit gebeurde nadat Bosnische Serviërs, in reactie op een Navo-aanval rond Pale, enkele honderden VN-ers in gijzeling hadden genomen.

Slachtoffers: vielen er in aanzienlijke, maar nog steeds niet exact vast te stellen aantallen. Berichten van de persbureaus over Bosnië hebben het sinds jaar-en-dag over '200 000 doden en vermisten', een aantal dat ook door de Bosnische regering wordt genoemd. Van verschillende kanten is echter het vermoeden uitgesproken dat dit cijfer zwaar overtrokken is en dat het werkelijke dodental (voor alle partijen samen) eerder in de buurt van de 100- dan 200 000 ligt. Ook wat betreft de oorlog in Kroatië blijft er onduidelijkheid over aantallen slachtoffers. Wel is duidelijk dat de conflicten in overgrote meerderheid aan burgers het leven hebben gekost. Ook wat betreft de materiële schade is er veel onduidelijkheid. Zeker is slechts dat deze 'in de miljarden loopt'. Zo komt de Wereldbank wat betreft Bosnië niet verder dan een schatting die loopt van 2 tot 8 miljard dollar.

Unprofor: afkorting van United Nations Protection Force, naam van de VN-vredesmacht, die in maart 1992 werd gestationeerd in Kroatië om toe te zien op de naleving van het staakt-het-vuren. Later werd haar werkterrein uitgebreid naar Bosnië, waar haar taak voornamelijk een humanitaire was.

Veilig gebied: zes steden en gebieden die de VN-veiligheidsraad in mei 1993 uitriep tot veilig gebied. Dit gebeurde kort nadat de Franse opperbevelhebber in Bosnië Morillon hoogstpersoonlijk naar Srebrenica was afgereisd om te voorkomen dat deze plaats in handen van de Bosnische Serviërs zou vallen. Behalve dit dorp in het oosten van Bosnië kregen ook Bihac, Zepa, Sarajevo, Tuzla en Gorazde deze 'status'. Srebrenica en Zepa werden desondanks ingenomen door de Bosnische Serviërs. Ruim een maand later pas kwam de internationale gemeenschap in actie, toen een granaat op de markt in het centrum van Sarajevo tientallen doden eiste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden