Het aardse milieu ook verzorgen

stoffelijke natuur | De zoveelste loot aan de stam met doelgroepbijbels is verschenen: de Groene Bijbel. Gedrukt op bijbelpapier dat werd gerecycled. Terwijl het lange tijd leek alsof er niet zoiets bestaat als christelijke duurzaamheid.

WOLTER HUTTINGA

Wat heeft onze vuilniszak met de hemel te maken?' In de jaren tachtig schreef Bas van der Graaf als student theologie een artikel voor het orthodox-christelijke blad Koers onder deze titel.

Van der Graaf, protestants predikant te Amsterdam: "Terwijl ik in dat stuk probeerde uit te leggen dat milieubewust handelen een belangrijke taak voor christenen is, was voor veel lezers het antwoord op de door mij gestelde vraag simpelweg 'niets'. De gereformeerde orthodoxie heeft heel lang in een spagaat gezeten. De spirituele focus was sterk gericht op persoonlijke redding. De verticale lijn, je persoonlijke verhouding tot God, domineerde sterk het meer horizontale, je verhouding tot medemensen en de schepping. Men sprak kritisch over 'horizontalisme'. Dat had een bijklank van vrijzinnigheid en politieke linksheid. Tegelijk was er de bijbelse overtuiging dat deze werkelijkheid geschapen is door God en ook zal worden herschapen. Maar op de een of andere manier lukte het niet om die twee organisch met elkaar te verbinden.

"Maar goed, ik was jong en idealistisch en probeerde het milieu dus op de orthodoxe agenda te krijgen. Het leverde wel een paar boze brieven op, mensen vonden het erg merkwaardig en verdacht. Het was een sterk gepolariseerd debat."

In de jaren tachtig en negentig was er het 'Conciliair proces voor gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping'. Dit oecumenische samenwerkingsverband was in Van der Graafs kringen uiteraard een no-go-area van links milieuactivisme.

Maar ook de 'progressiever' georiënteerde Erik Borgman voelde zich daar niet altijd thuis. Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University: "Waar ik tegenaan hik is het defensieve karakter: 'De natuur, daar moet je met je tengels van afblijven'. Alsof alles terug zou moeten, in plaats van vooruit. Ik heb het wel eens aan de stok gehad met milieuactivisten wanneer ik ageerde tegen het alarmisme dat uit hun verhalen klinkt. Voor hen is het altijd vijf voor twaalf. En als we niet als de sodemieter actie ondernemen, zal de aarde wraak op ons nemen. Maar we moeten elkaar niet bang maken, met de ecologie als smoes."

De encycliek van paus Franciscus uit 2015, Laudato Si', over de zorg voor de aarde als ons gemeenschappelijk huis, biedt volgens Borgman echter een theologisch perspectief dat niet leidt tot overspannen activisme en het bijbehorende moralisme.

"Die encycliek haalt de mens uit de positie van degene die achter het stuur zou zitten. Ecologie is niet maakbaar. Juist de gedachte van maakbaarheid, met de mens als heersend subject, heeft geleid tot uitbuiting van de aarde. Ons grondprobleem is dat we de dieren, planten en dingen als middel zijn gaan zien. Laudato Si' maakt duidelijk dat ze een doel in zichzelf zijn. Alles wat bestaat is op eigen niveau beeld van Gods goedheid en heeft daarmee intrinsieke waarde. Wij zijn als mensen in een wereld geplaatst die groter is dan wij, betekenisvol en waardevol zonder dat wij die betekenis en waarde eraan hoeven verlenen. Van hieruit verbindt de encycliek duurzaamheid met andere kwesties. Hoe wij omgaan met de natuur heeft dan alles te maken met hoe we mensen gebruiken, arm maken, uitbuiten. We moeten weer zien wat ons gegeven wordt.

"Dus nee, ik denk niet dat als we maar minder CO2 uitstoten het vanzelf beter gaat. De natuur is geen schat die gespaard moet worden en geen machine die hapert en die weer aan de praat moet worden gebracht. Wij zijn onderdeel van de natuur."

Van der Graaf: "Klimaatverandering roept vaak apocalyptische beelden op. Daar weten overigens ook conservatief-christelijke klimaatsceptici wel raad mee. Eén van Donald Trumps adviseurs zei dat het misschien wel goed is als we de aarde zo snel mogelijk opgebruiken. Dan helpen we God immers een handje om een einde te maken aan deze wereld vol duisternis.

"Dat is wel heel extreem. Maar iets minder extreem is in de christelijke orthodoxie altijd een belangrijke lijn geweest die ervan uit ging dat God ons vooral uit deze boze wereld moet redden. Het christendom kwam soms tot een puur hemelgeloof waarin het stoffelijke, het aardse niet gewaardeerd wordt.

"Twee denkers hebben mij geholpen om daar uit te komen: de hervormde theoloog Arnold van Ruler en de Anglicaanse theoloog Tom Wright. Van Ruler had een theologie die heel erg op de schepping gericht was. Hij pleitte er sterk voor om deze stoffelijke wereld niet als 'voorportaal van de hemel', maar als een waardevolle werkelijkheid op zich te beschouwen.

"Met een variant op Nietzsche schreef hij dat we juist als christenen 'trouw aan de aarde' moeten zijn. Dat was dwars, zeker in een tijd waarin Karl Barths denken dominant was. Die liep theologisch niet bepaald weg met 'de natuur'. Later leerde ik het werk van de Nieuw-Testamenticus Tom Wright kennen. Zijn theologie vertrekt vanuit de lichamelijke opstanding. Dat breidt hij uit tot heel de schepping: al het stoffelijke heeft deel aan de opstanding van Christus."

Borgman: "Ja, we hebben een kosmische theologische blik nodig bij het denken over duurzaamheid. In de Oosterse Orthodoxie is die sterk te vinden. Ik loop dan ook niet direct warm voor een bijbel waarin alle teksten die geacht worden over natuur en duurzaamheid te gaan, groen zijn gedrukt.

"Dat is niet de manier waarop ik de Bijbel lees. Het gaat er om, in de lijn van Laudato Si', ons te plaatsen in de verbanden die ons in leven houden, voeding en beschutting bieden, gezelschap houden, betekenis geven. We maken deel uit van een relationeel universum en daar hebben we dan vervolgens ook verantwoordelijkheid voor.

"Daar gaat het in de Groene Bijbel gelukkig ook over."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden