Review

Het aanlokkelijke van het kwaad

Het kwaad trekt ons aan, vooral omdat het verboden is. Filosoof Ger Groot brengt de verleidelijke kwaden in beeld. Maar laten we de vriendelijkheid van het bestaan niet vergeten.

Een filosoof die een cursus stierenvechten volgt, dat wekt nieuwsgierigheid, al waren het maar een paar lessen voor beginners. Ger Groot, columnist van Trouw, beschrijft zijn ervaringen in zijn nieuwe essaybundel ’De gelukkigste illusies’.

Hoogtepunt is het moment waarop hij door de stier in de lucht wordt geworpen: „Ik zweef, zo stel ik tot mijn eigen verbazing vredig vast, een eindeloos moment lang waarin alles wegvalt.” Dan belandt hij met een smak weer in de werkelijkheid.

Groot is en blijft filosoof, en laat zijn dagboek van een stierenvechtersleerling dan ook volgen door een uitgebreide beschouwing over het stierenvechten aan de hand van de vele studies die over het onderwerp zijn verschenen. Het stierengevecht, betoogt hij, is niet meer te verdedigen met redelijke en morele argumenten, en toch blijft het fascineren, omdat het ons herinnert aan de tragiek van onze eigen sterfelijke en onvoltooibare bestaan.

In een schouwspel dat onherroepelijk eindigt met zijn dood is de stier de tragische held (maar alleen in onze verbeelding, kun je daarbij opmerken, want de stier heeft in zijn doodstrijd zelf geen weet van zijn heldenstatus). Het is een inbreuk op de rationalistische en optimistische levensbeschouwing die de tragiek uit het leven heeft verbannen, en het seculiere erfgoed vormt van de christelijke gedachte van de door een liefdevolle, voorzienige God geschapen wereldorde waarbinnen ook het menselijk bestaan in harmonie zal eindigen: „Die overtuiging heeft een moderne wereld voortgebracht die meent dat zelfs het geluk maakbaar is en de wereld als een ingenieurswerk kan worden bestuurd.”

Het is dit wereldbeeld dat Groot in zijn essays voortdurend ter discussie stelt (afgezien van de zeven laatste, onder de noemer ’Het woord’ bijeengebrachte stukken, die vooral over literatuur en poëzie gaan en daarom misschien beter voor een volgende verzamelbundel hadden kunnen worden bewaard). Rode draad is wat hij het ’kwaad’ noemt, grofweg alles wat buiten de door de rede gedroomde orde valt en in die zin verboden is, maar juist daarom vaak zo'n aantrekkingskracht uitoefent, zoals stierengevechten of overspel.

Tot deze aanlokkelijke kwaden, die Groot niet benadert als moraalfilosoof maar eerder als cultuurfilosoof, behoort ook de pornografie, waarvan hij verklaart een liefhebber te zijn, niet zonder een analyse van de schaamte die met zulke openhartigheid gepaard gaat. Maar er bestaat een grens waarvoorbij het kwaad voor gewone mensen niet langer een verleiding is maar een verschrikking; zulk verschrikkelijk kwaad is kinderverkrachting of kindermoord, die aan de orde komen in het indringende essay ’Kunst in de tijden van Dutroux’. Kinderporno zal Groot er ongetwijfeld ook toe rekenen.

Groot stelt zich de vraag hoe de mens kan leven met het kwaad in een wereld waarin God is doodverklaard. Net zomin als hij het optimisme van de rede omarmt, vervalt hij in pessimisme, cynisme of wantrouwen. Hij beseft dat „de werkelijkheid noch de slechtst denkbare noch de best denkbare is, maar tegelijk beter zou moeten en slechter zou kunnen”. Die uitspraak geeft veeleer blijk van realisme.

Keer op keer wijst Groot op de schoonheid die eveneens in dit leven te vinden is, met name in de kunst, en op de lieflijkheid – een ervaring die ook spreekt uit de korte, verhalende stukjes over zijn dochtertje. Al het kleine en grote kwaad mag de ’vriendelijkheid van het bestaan’ niet doen vergeten.

Misschien wordt Groots visie in deze erudiete maar ook persoonlijke en daarom moedige bundel nog het best samengevat in het door hem geciteerde ’onze vader’ van Jacques Prévert: ’Onze vader, die in de hemelen zijt / Blijf daar maar / En wij, wij blijven wel op de aarde, / Die af en toe zo lieflijk is’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden