Het aangename leven van Papageno: beetje lol, beetje opwinding

De auteur is predikant te Eindhoven en universitair docent godsdienstfilosofie aan de VU. In 1993 verscheen zijn studie 'Is vragen naar zin vragen naar God?'

WESSEL STOKER

De massa is volgens hem niet geïnteresseerd in zingevingsvragen en levensbeschouwelijke vraagstukken, maar is uit op een zo plezierig mogelijk leventje. Zingeving wordt thans niet meer aangereikt door kerken en levensbeschouwelijke instellingen maar door de markt. In plaats van God is nu de markt het absolute. Ieder maakt nu zelf uit wat voor hem of haar zin is. Het spreken over het vergeten van de grote verhalen, over subjectivering van zin, zincrisis en leegte, nu voor velen God is weggevallen, is niet meer dan het likken van eigen wonden door de levensbeschouwelijke elite omdat naar haar niet meer wordt geluisterd.

Een korte reactie op een aantal punten uit dit loflied op de hedendaagse wat hedonistisch en liberaal getinte democratisering van de zingeving.

Ter Borg wijst voor zinvol leven op Papageno in 'Die Zauberflöte' van Mozart. Hij ziet zinbeleving vooral in het hebben van een aangenaam leven met een beetje lol, een beetje seks, een beetje opwinding.

Gaat het hier niet eerder om ontspanning en behoeftenbevrediging dan om zinbeleving? Is juist niet het kenmerkende van zinbeleving dat het je overkomt als een verrassing, die ons door iets buiten ons wordt geschonken? Erkenning door anderen, een vriendschapsrelatie, een ervaring in de natuur, deelnemen aan een liturgische viering enzovoorts. We kunnen naar zinbeleving streven door haar te zoeken, maar we kunnen er nooit rechtstreeks naar streven. Mensen maken geen zin, maar vinden haar.

Ter Borg ziet in het spreken van filosofen en theologen over crisis in de zingeving en leegte na de dood van God niet meer dan een uiting van hun kater na het verlies van het sausje dat zij over de volkse zingeving hadden gegoten. Is dat niet te simpel gesteld? Neem bijvoorbeeld strak georganiseerde zingevingssystemen van katholieken, gereformeerden en communisten uit het verleden. Inderdaad beleven mensen de ontbinding ervan als een bevrijding voorzover daarin met dwang iets aan hen werd opgelegd. Verzet trouwens de aard van de zinbeleving zelf - geschenk in plaats van dwang - zich niet tegen zulke systemen? Het lijkt mij te simpel om zulke zingevingssystemen te bestempelen als het sausje van leiders. Dat was het ook, maar het was ook meer. Zulke systemen waren (vaak slechte) kaders waarbinnen een boodschap die per definitie niet is te manipuleren, vorm kreeg.

Dat verklaart mijns inziens waarom het verlies van het geloof in God en de ermee verbonden zingeving wel degelijk door mensen als een leegte worden ervaren, zoals bijvoorbeeld uit het werk van Bataille naar voren komt. Signaleert Ter Borg thans niet in feite een andere dwang inzake (pseudo) zingeving, de markt die maakt wat het beste verkoopt en die daarmee de (pseudo) zingeving nivelleert in plaats van democratiseert?

Soapseries

Ter Borg wijst nog op een interessante kwestie, waarbij hij zichzelf mijns inziens tegenspreekt. Hij bespeurt in de hedendaagse zingeving ook continuïteit met het verleden. Mensen zien in soapseries op de televisie verhalen over individueel geluk dat moet worden bevochten of in politie-series het verhaal van de gerechtigheid die telkens weer wordt bewerkstelligd door een enkeling als bijvoorbeeld Derrick. Of ze lezen in een rubriek over geneeskunde dat de wereld verbeterd moet worden.

Ook ik zie deze aansluiting bij wat ik zinstichtende verhalen van het verleden zou willen noemen. Maar waarom is er deze continuïteit? Mensen zijn blijkbaar toch steeds weer bezig met zinvragen over persoonlijk geluk, verbetering van de wereld en gerechtigheid. Zij blijken toch, ondanks Ter Borgs ontkenning ervan eerder in zijn artikel, interesse te hebben in zingevingsvragen. Zouden wij niet in plaats van de onkritische markt als producent van zingeving te volgen, zinkaders zoals kerken en levensbeschouwelijke instellingen moeten steunen die de zinbeleving van mensen orëntatie kunnen geven?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden