Hervormingsdag / 'Ferme' Luther is weer ín

Van Monnickendam tot Arnhem zijn er vanavond herdenkingen van Hervormingsdag, 31 oktober 1517. Vaak voor het eerst sinds lange tijd, en in een eigentijds jasje. De een laat een prominente Nederlander stellingen aanslaan, de ander maakt de herdenking 'interactief'. En allemaal pleiten ze voor terugkeer naar Wittenberg.

Ooit ging er geen 31 oktober voorbij, of protestants Nederland herdacht Luther. Volgens de overlevering timmerde hij op die dag in 1517 95 stellingen aan de deur van de slotkapel in Wittenberg - het begin van de Reformatie. De laatste decennia kwam de klad in de Hervormingsdagherdenking. Maar nu lijkt er schoorvoetend een minirevival aan de gang. Een kleine greep.

Eigentijds pakken ze het aan bij Areópagus in Monnickendam. Dit lokale centrum voor kerk, cultuur en samenleving ('Wij zijn een klein Rood Hoedje') biedt vanavond voor het eerst de Wittenberglezing. Kunstprofessor Henk van Os behandelt het thema 'Geloof zonder kerk?'. Fluitmuziek en een 'passend kunstwerk' zijn er ook.

De bijeenkomst ís weliswaar in het fraaie, voormalige lutherse kerkje van Monnickendam. ,,Maar wij zagen geen enkele reden'', zegt organisator Rieks Hoogenkamp, hervormd predikant, ,,om een geharnaste herdenking op te zetten. Dat soort heimwee is nostalgie zonder uitzicht.''

Maarten Luther was een 'theologische rabauw', zegt Hoogenkamp. ,,Hij was niet bang, toen hij die stellingen op de deur sloeg. Daar is een grote, hervormende kracht vanuit gegaan. Daarom willen we op deze dag, op deze preekstoel, een prominente Nederlander óók stellingen laten aanslaan. Met eenzelfde soort vastberadenheid als Luther had. Over een onderwerp dat je hoogzit, waarvoor je 's nachts bij wijze van spreken je bed uitkomt. Ik weet niet of Henk van Os het ook zo dramatisch opvat, maar dát was ons idee.''

In de Amsterdamse Noorderkerk is gisteravond voor het eerst sinds 'zeker zeven jaar' weer een herdenking georganiseerd, door reformatorische christenen. Predikant C. van Duijn: ,,De preses van studentenvereniging CSFR belde me vorig jaar op. Hij wilde weten of wij iets deden aan Hervormingsdag. Tot mijn schande moest ik bekennen van niet.''

Ook in de Noorderkerk een eigentijdse draai: de herdenking heet interactief ('We hebben heel lang zitten zoeken naar een aansprekend woord'), met referaat, forum en dicussie na. ,,De avond moet niet leiden tot instemmend geknik'', zegt Van Duijn. ,,Het moet kritische reactie oproepen.'' De organisatoren willen 'het reformatorisch erfgoed' onder de aandacht brengen. Van Duijn: ,,Dat heeft een stoffig imago. Maar als je je erin verdiept is het heel relevant. We willen niet terug naar de zestiende eeuw, maar we willen ook niet zo arrogant zijn dat we het verleden van ons afschudden. Door de Reformatie kreeg de mens weer houvast. Als je de troosteloosheid van deze wereld ziet is dat wel nodig.''

En is de kwestie-Rome nog actueel? Die komt, zegt predikant Van Duijn, op deze avond niet ter sprake. ,,Onze houding tegenover de rooms-katholieke kerk als instituut is niet gewijzigd, maar de fronten zijn anders komen te liggen. Het is nu meer het christelijk geloof tegenover de areligieuze en pluriforme wereld.''

In de kleine lutherse gemeenschap van Friesland is Hervormingsdag vorig jaar 'nieuw leven ingeblazen'. De lutheranen vormen, zoals bekend, de kleinste van de drie kerken die Samen-op-weg zijn. Vanavond is er in Leeuwarden wéér een herdenking, met meditatie van predikante Toos Reichman. ,,Ik denk ook door Samen-op-weg'', zegt ze, ,,is er behoefte om stil te staan bij onze eigen wortels. Maar we hebben onze Sow-broeders en -zusters ook uitgenodigd.''

Reichman zal dia's laten zien van het altaarstuk van Lucas Cranach uit de Stadtkirche van Wittenberg. Thema van de avond: 'Is onze kerk aan een soortgelijke hervorming toe als in Luthers tijd?' Jazeker, vindt Reichman. ,,Regeltjes brengen ons niet verder, kijk maar naar de Sow-kerkorde. Iedere denominatie moet tevreden zijn, en geen is het werkelijk. Geloof begint met vertrouwen.'' Daar ging het de oude kerkvader óók om, zegt Reichman. ,,We moeten terug naar Wittenberg, terug naar onze geloofswaarden. Luther nam het geloof zeer serieus. Het is iets wat aan jou geschonken wordt. Luther zei dat niet de traditie, niet het aflaatsysteem van de paus, maar alleen God bepaalt of je gerechtvaardigd wordt. Als ik die term nu gebruik, kijken jongeren me natuurlijk aan of ik met molentjes loop. Maar ik kan wel zeggen, net als Luther: jij mag zijn wie je bent.''

In Arnhem besteedt het oecumenische Stadspastoraat, bedoeld voor rand- en buitenkerkelijken, voor het eerst aandacht aan Hervormingsdag. Het vroeg Wessel ten Boom - hervormd predikant van de Sow-gemeente - vanavond een lezing te houden. ,,Ze zochten een predikant die wel wat in Luther ziet'', zegt Ten Boom. ,,Zo kwamen ze bij mij. Ik vind Luther veel inspirerender dan heel wat twintigste-eeuwse theologen.''

In het progressieve deel van de kerken, zegt Ten Boom, wordt het evangelie doorgaans verstaan als 'oproep tot handelen'.

,,Tot verantwoord leven. Dat leidt in mijn ogen vooral tot moralisme en vermoeidheid. Luther wijst erop dat je een kind van God bent. Dat je er mag zijn omwille van Christus zelf. De reformatoren herinneren eraan dat je in de gebrokenheid van de wereld staat. Dat je het moet hebben van de genade, en niet van je eigen prestaties. Ik denk dat veel mensen in de kerk lijden onder het moralisme. En snakken naar zo'n oerervaring als Luther had, toen hij Romeinen 1:17 herontdekte.''

Geen misverstand: Ten Boom - hij promoveerde onlangs op kerkvader Augustinus - is 'gewoon' hervormd. ,,Ik vind het jammer dat je met dit soort ideeën al snel in de behoudende, rechtse hoek wordt geplaatst. Doodzonde. Ik wil die schema's doorbreken. Ik geloof dat juist de genadeleer ons tot vrije, progressieve mensen maakt.''

Nee, zijn eigen Sow-gemeente doet 'helemaal niks' aan Hervormingsdag. Maar wie weet. ,,We hebben vorig jaar de bid- en dankstond óók weer ingevoerd. Vanuit het besef dat er met de afschaffing ervan een bepaalde rijkdom verloren is gegaan. Ik constateer om mij heen een toenemende behoefte aan bezinning op de traditie, op de eigen cultuur.''

In rechtzinnige enclaves als Ede, Gouda of Delft herdenken ze Luther zoals ze het al decennia doen. Met diverse sprekers, een mannenkoor, en natuurlijk Een vaste burcht is onze God, het Lutherlied. Mevrouw G. Redert ('Ik heb net de programma's gevouwen') is betrokken bij de organisatie van de Edese samenkomst. ,,Wij doen het elk jaar'', zegt ze. ,,Behalve als 31 oktober op zondag valt.'' In Ede komen er gemiddeld vier-, vijfhonderd mensen op de herdenking af. ,,In Gouda zitten er duizend in de kerk.''

Hervormingsdag, vindt mevrouw Redert, is 'heel erg' van belang. ,,De mensen moeten alert gehouden worden. In deze tijd staat de liturgie vaak centraal. Terwijl juist het Woord centraal hoort te staan.''

En is de kwestie-Rome nog actueel? Jazeker, zegt mevrouw Redert. ,,Bij Rome speelt toch altijd iets van eigen werken doen. Maar het is niet zo dat we ze verketteren, hoor. Wij bidden óók voor de roomse mensen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden