Herten eten de duinen leeg

Om te voorkomen dat tientallen soorten planten definitief uit de Amsterdamse Waterleidingduinen verdwijnen, moeten volgens ecologen de komende jaren 2400 van de 3000 damherten weg.

Een nazomerdag in de Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD). Geel walstro, teunisbloem, koningskaars, slangenkruid en ossentong kleuren de bermen van het parkeerterrein geel en blauw.

Maar zodra je het hek door bent, is de bloemenpracht verdwenen. Helm, uitgebloeide bruinig jacobskruiskruid en grijsgroene duindoorns bepalen het beeld. De meeste vlier- en ligusterstruiken zijn zieltogend; blauw en geel ontbreken volledig.

"Kijk", zegt Joop Mourik, "dat bedoel ik nou: er is heel weinig van de oorspronkelijke duinvegetatie over. Alle kruiden hoger dan vijftien centimeter zijn weggevreten door de damherten. Alleen giftige of onsmakelijke planten zoals jacobskruiskruid, hondstong en oude brandnetels zijn over. En met de bloemplanten verdwenen ook heel veel dag- en nachtvlinders, bijen en andere insecten. Het is vijf voor twaalf. Als er nu niet wordt ingegrepen, is er geen weg terug. Dan raak je planten en insecten definitief kwijt."

Mourik, biochemicus en in Leiden gepromoveerd als bioloog, is als ecoloog in dienst bij Waternet. Hij doet al sinds 1966 onderzoek naar de planten in het 3400 hectare grote natuurgebied en is bijzonder pessimistisch. Om de invloed van de almaar groeiende groep damherten te kunnen duiden, vergeleek Mourik de plantenrijkdom uit het jaar 2000 (er liepen toen 150 damherten) met die van 2014 (2200 damherten). Voor een uitspraak over de invloed van de damherten op de vlinders - damherten eten planten die rupsen ook blieven - legde Mourik de vlinderstand van de AWD naast die van Nationaal Park Zuid-Kennemerland. De nabijgelegen Kennemerduinen lijken qua landschap sterk op de AWD en er lopen per hectare veel minder herten.

Om zich heen kijkend vertelt Mourik dat in vijftien jaar tijd algemene soorten als teunisbloem, ossentong, koningskaars, reseda en zeepkruid met 66 procent zijn afgenomen. "Het duin had nu een feest van gele kleuren moeten zijn. Zie jij het? En blauwpaars ontbreekt al helemaal." En inderdaad: verder dan een blauw paaltje en gele sneakers van een passant komen we niet.

Niet alle planten hebben te lijden onder de vraat. Lage soorten als reigersbek en kruipend stalkruid en oneetbare planten als akkerdistel, hondstong en het zich sterk verbreidende jacobskruiskruid bleven stabiel of namen toe.

undefined

Simpel groen

Hoe het de bijzondere soorten als parnassia, duizendguldenkruid en teer guichelheil vergaat, is niet goed bekend. Het aantal groeiplaatsen daarvan is zo gering dat er geen betrouwbare uitspraak kan worden gedaan. Mourik: "Maar best zal het niet zijn". Wijzend op een groene laagte: "Duinvalleien horen in deze tijd niet simpel groen te zijn."

De vlinders gaat het logischerwijs niet veel beter. Vlinders hebben immers bloemen nodig om nectar uit te drinken en specifieke planten om hun eieren op af te zetten. Ook bij de vlinders zijn er grote klappen gevallen, zelfs bij de algemene soorten. Het oranjetipje verdween vrijwel helemaal. Dagpauwoog, gehakkelde aurelia en landkaartje namen in de AWD sterk af, terwijl deze in dezelfde periode in de Kennemerduinen sterk vooruitgingen.

undefined

Opgevreten

Een oranjetipje wil look-zonder-look om eitjes op af te zetten, de drie overige jong brandnetelblad. "En dat alles is nagenoeg opgevreten. Vergeet vooral niet dat als floristen een plant nog aanwezig noemen, dat niet betekent dat een vlinder er iets aan heeft. Voor ons telt een enkel blad al mee."

Ook de kenmerkende duinvlinders als bruine eikenpage, duinparelmoervlinder en kleine parelmoervlinder kelderden in aantal. "Die hebben liguster nodig als nectarplant. En tja, damherten zijn dol op liguster." De nachtvlinderstand is minder uitputtend onderzocht, maar de ecoloog verwacht daar een nog groter effect. "Die vlinders zijn sterk afhankelijk van nachtelijk bloeiende bloemen als teunisbloem en zeepkruid."

Het effect van de - in de ogen van Mourik te hoge - damhertendichtheid, is verstrekkend, vertelt hij even later, wandelend door het duinlandschap. "Door de eenzijdige begroeiing is er een groot deel van het jaar onvoldoende nectar voor bijen, zweefvliegen, hommels en tal van andere insecten." De rupsenrijkdom neemt sterk af en dus kun je een groot effect op zangvogels verwachten. Dat blijkt ook uit onderzoek in Engeland waar ze heel veel damherten in een natuurgebied hebben geplaatst. Bovendien verandert de landschapsstructuur. De kruidenlaag verdwijnt en daarmee het habitat van bijvoorbeeld zandhagedissen.

Het is vijf voor twaalf, vindt Mourik. Omdat de bloeiende planten al jaren afnemen en er dus geen nieuw zaad wordt gevormd, neemt de zaadvoorraad in de bodem sterk af. "Nog even en er is geen weg terug meer." Het aantal damherten moet de komende vijf jaar drastisch worden teruggebracht, vindt de ecoloog. "Hoe? Dat is niet aan mij. Ik waarschuw alleen. De schade is enorm en bijna onomkeerbaar."

Leo van Breukelen, ecoloog en beleidsmaker bij Waternet, de beheerder van het duingebied, is het roerend met hem eens. "Ik ben blij dat het ecologisch bewijs nu echt is geleverd. De provincie, waarbij we een vergunningaanvraag voor ingrijpen hadden ingediend, had ons hier ook om gevraagd. Ecologische noodzaak is ook voor hen doorslaggevend.

"Uit het oogpunt van natuurbeheer is een stand van zeshonderd damherten optimaal, zo heeft onderzoeksinstituut Alterra berekend en we zullen daarnaar terug moeten. Dat willen wij als duinbeheerders ook heel graag. Er blijft anders niets van de natuurlijke rijkdom over. Al te bruusk ingrijpen is niet nodig en bovendien voor hert en maatschappelijk draagvlak niet best. Dus trekken we er vijf jaar voor uit."

Hoewel Van Breukelen zegt erin te vertrouwen 'dat het uiteindelijk goed komt', zal het naar zijn idee niet bepaald zonder slag of stoot gaan. "We komen uiteindelijk ongetwijfeld voor de rechter te staan, zelfs al zullen lang niet alle dieren hoeven te worden afgeschoten." Mede op verzoek van de gemeente Amsterdam, die als grondeigenaar ook een stem in het kapittel heeft, bekijkt Waternet namelijk de mogelijkheden van uitplaatsing. Zo is het bedrijf serieus in gesprek met de organisatie Rewilding Europe, de organisatie die voormalige landbouwgebieden laat verwilderen. "In Bulgarije kunnen ze in nieuwe natuurgebieden flink wat damherten kwijt."

undefined

Afschot

Maar voor 2400 damherten is geen ruimte. Afschot zal dus nodig zijn. De provincie heeft al eerder verklaard bereid te zijn een vergunning te verlenen en ook de gemeente Amsterdam is al in 2013 akkoord gegaan. "Maar daarmee zijn we er niet. Ongetwijfeld vinden we Dierenbescherming en de Partij voor de Dieren op onze weg. Natuurbeheer is een juridisch steekspel geworden."

Ondertussen heeft Mourik in de duinen toch nog één bloeiende teunisbloem gevonden, compleet met een akkerhommel. Een diepe zucht.

In de Amsterdamse Waterleidingduinen is het aantal damherten in vijftien jaar tijd sterk gegroeid. Onderzocht wordt of een deel van de herten elders kan worden uitgezet. Een ander deel wacht afschot.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden