Hersenspinsels

De werking van associaties behoort tot de wonderbaarlijkste raadsels die wij mensen kennen. Zouden dieren er ook aan doen? Mijn eigen associaties schijnen mij in elk geval een onontwarbare kluwen van verklaarbare en onverklaarbare verbindingen. En misschien nog wel geheimzinniger is dat ik ook een heleboel zaken nergens mee associeer, dingen die gewoon los in mijn geheugen hangen, als een vergeten hemdje aan een waslijn, helemaal alleen. Daarentegen bezetten willekeurige associatiestrengen al jarenlang mijn hersenpan, of waar het associatief vermogen ook maar mag zetelen, zonder dat ik er iets mee opschiet.

Waarom bijvoorbeeld denk ik bij het horen van de naam Herman Heijermans altijd aan Dirk Kuyt, twee grootheden die toch weinig met elkaar uitstaande lijken te hebben? Misschien loopt de associatie via ’De vis wordt duur betaald’ dat mij aan Kniertje doet denken, en vervolgens aan het vissersdorpje Katwijk waar Dirk Kuyt vandaan komt.

Of is het Heijermans’ toneelstuk ’De wijze kater’ dat me naar Katwijk voert en vervolgens naar Kuyt? Trouwens: Kuytwijk? Ik denk dat iedereen een privéweb van zulk soort associaties heeft, net zo uniek als je vingerafdruk of je DNA-structuur, maar heel wat moeilijker te determineren. Ik denk bij het ouderwetse woord ’kolenkit’ steevast aan de kerktoren die ’de Kolenkit’ genoemd wordt in Amsterdam-West, maar vervolgens ook aan dingen aan elkaar kitten, waarna lijm in mij opduikt en lijmsnuivers; altijd als ik over de Einsteinweg langs die Kolenkit-toren rijd denk ik aan lijmsnuivers. Er is geen houden aan.

Bij Van Persie zal het wel voor de hand liggen dat je aan Perzië denkt en vervolgens aan sjahs en geestelijke leiders, maar ik meen ook dat ik iets exotisch in z’n spel terug zie, iets uit die streken en dat is natuurlijk onzin. En neem nu de naam Trafigura. Daarin zit ongetwijfeld het element ’trans’: doorheen, heel passend voor een handelsmaatschappij, maar mijn brein trekt zich daar niks van aan. Ik denk aan een tragische figuur. Wordt mij een schotel met prei voorgezet dan zingt mijn brein ’lof en prei’ en vervolgens het correcte ’lof en prijs’ uit ’tot des Heren lof en prijs’. Geloof het of niet, ik heb het gevoel dat je voor prei harder moet bidden dan voor andere groente, misschien ook omdat ik het niet lekker vind.

Ik geloof niet dat het veel zin heeft om privéassociaties te ontwarren, of je moet ze gebruiken om iemands privéverleden te leren kennen, de historische opbouw van zijn geest. Toch ben ik altijd gefascineerd als ik iemand op straat hoor roepen, praten of schelden en ik snap er niks van. Daar demonstreert iemand in het openbaar wat bij mij de hele dag door in stilte gebeurt; eindeloos weef ik aan een alleen voor mijzelf bedoeld tapijt. Met soms stukjes die allicht ook in andermans brein oplichten: Farc – varken. Oezbeken – Groesbeek. Oslo – bosloop (en ook wel eens Boskoop), faciel – fossiel, vanille – vinyl, en met die laatste zitten we in het gedicht ’Dit is dat’ van Drummond de Andrade.

De enige plek waar associaties zich als een vis in het water voelen: poëzie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden