Hersenscan-fetisjisme

Uit onderzoek blijkt (niet meteen gapen) dat de overtuigingskracht van elk betoog, of het nou over parkeerproblemen gaat, huilbaby's of groene benzine, omhoogschiet als je er hersenscans bij laat zien. De boodschap blijft dan beter hangen bij 63,7% van je toehoorders. Groene benzine?

Het heet hersenscan-fetisjisme. Ik las laatst iets over twee even fascinerende als onthutsende psychiatrische beelden: het syndroom van Capgras en het Cotard-syndroom. Een lijder aan Capgras denkt (bijvoorbeeld) dat zijn zus vervangen is door een dubbelgangster. Richard Powers beschreef deze ellende in The Echo Maker. Een boek dat ik nooit zal herlezen, omdat ik wanhopig word van zo'n oncorrigeerbare waan die, zoals u zich kunt voorstellen, veel leed tot gevolg heeft. Mensen met het syndroom van Cotard denken dat ze dood zijn. Aan dit denken is veelal een gebeurtenis voorafgegaan: iemand is flauwgevallen en denkt vanaf dat moment dood te zijn. Of men verbindt het overlijden met een andere feitelijke gebeurtenis, een bomaanslag bijvoorbeeld.

Hoe kan het denken en voelen van een mens nou zo verdraaid raken? Scan-fans zeggen dan dat de visuele herkenning van de dierbare niet meer wordt doorgegeven aan andere hersendelen. Je ziet je man, mar je voelt niks en dus denk je: hij is het niet. Maar zijn er wel hersencircuits die correleren met de beleving 'dat is mijn vrouw' en is daarbinnen sprake van een primaire visuele prikkel die vervolgens wordt doorgegeven aan de emotionele centra? En is de gesuggereerde onderbreking in dit circuit ooit aangetoond in Capgras-patienten? Ik zeg, geheel uit mijn hoofd: nee.

Ook voor Cotard worden de hersenen geraadpleegd. Je leest dan bijvoorbeeld dat de scan van een Cotard-patient een sterk verminderde activiteit in de prefrontale cortex en de temporaalkwab vertoont. Maar op de afgebeelde scan kun je natuurlijk geen verminderde activiteit zien in hersenkwabben. Onder een foto van mensen op een brug kun je niet zetten: er zijn duidelijk veel minder mensen op de brug. Minder dan op andere bruggen? Minder dan gisteren? De scans zijn trouwens voor mensen zonder enige anatomische kennis volstrekt nietszeggend en toch wed ik dat veel mensen het idee hebben dat ze die sterk verminderde activiteit hebben 'gezien'.

Wat mij verrast is het gemak waarmee hersenscans worden gebruikt en verstoringen in neuronale netwerken worden verzonnen. Het is natuurlijk niet zo dat ik denk dat er geen hersentoestanden correleren met Capgras en Cotard, maar tot op heden hebben we geen idee hoe dergelijke aberraties er op neuronaal gebied uitzien. Zoals we dat wel weten bij iemand die een verlamde arm overhoudt aan een beroerte. Maar hoe bijvoorbeeld karakterveranderingen na hersenschade eruitzien op het gebied van beschadigde of onderbroken neuronale circuits weten we niet.

De advocaat van de neuroloog Ernst Jansen nam de diagnose van Metta de Noo gretig over toen zij stelde dat Jansen lijdt aan een frontaalkwabsyndroom. De Noo meent op grond van de fatale knik in het levensverhaal van Jansen dat deze hersenschade het gevolg was van een ernstig auto-ongeluk in 1990. In de rechtsgang rond Jansen is de hersenscan tot nog toe buiten de rechtszaal gebleven en ik denk dat dit terecht is. Ik stelde al dat je geen verlaagde of verhoogde hersenactiviteit kunt zien op één scan. Veel linker nog is het risico dat de aanklager met tegenscans aan komt zetten, die er 'net zo erg' uitzien als die van Jansen, maar waarachter normaal functionerende mensen schuilgaan die zich in het geheel niet ontremd gedragen. Wij weten (nog) te weinig van de subtiele anatomische veranderingen in onze hersenen die gepaard gaan met depressie, schizofrenie, opvliegendheid of een voorkeur voor zwartwit gestreepte kleding.

Plaatjes van aangekleurd hersenweefsel hebben de functie van het genoom overgenomen, lijkt het wel. Weet u nog hoezeer we dachten met behulp van DNA de blauwdruk van zo'n beetje de hele menselijke natuur te gaan lezen? The Human Genome project heeft inmiddels iets heel anders opgeleverd, namelijk het besef dat de interactie tussen aanleg en omgeving van een bijna diabolische complexiteit is. Plaatjes van de hersenen blijven voorlopig onweerstaanbaar. Bij uitgeverij De Tijdstroom verscheen zojuist een boek getiteld 'Beeldvorming van het brein, imaging voor psychiaters en psychologen'. Ik ben benieuwd. Inmiddels leven wij in de hoop dat we ons wat beter leren afvragen wat er nou eigenlijk te zien is op een hersenscan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden