Herover de schoonheid

Interview | Schoonheid zit van buiten én van binnen. Dialectiek van de oppervlakte, noemt de Duitse filosofe Rebekka Reinhard dat. 'Dat fascineert mij zo.'

In de stromende regen is er geen naakte torso te bekennen. Dus ontbreekt ook de bijbehorende rij kwijlende meisjes. Maar op zonniger dagen staan er in de Amsterdamse Leidsestraat, voor kledingwinkel Abercrombie & Fitch, geregeld shirtloze jongemannen. Met schouders die uit de mouwen lijken te zijn geknapt. Voor deze hot guys, zoals het concern zijn menselijke uithangborden noemt, gelden spijkerharde schoonheidseisen, waaronder een perfect gebeitelde sixpack. Hun werkgever vraagt de jongens ook om hun borsthaar te scheren.

In haar boek 'Mooi! Mooi zijn, mooi lijken, mooi leven' gaat filosofe Rebekka Reinhard (1972) van de glanzende torso's van het Amerikaanse modebedrijf moeiteloos over naar een denkgigant als Immanuel Kant.

Zeg je dat je iets mooi vindt, dan gaat daarvan altijd iets dwingends uit, volgens Kant. Je wilt het het liefst universeel geldig verklaren. En de hot guys met hun tandpastaglimlach zijn een symptoom van deze menselijke neiging. Volgens Reinhard belichamen ze het steeds dwingender schoonheidsideaal. "Voor het eerst in de geschiedenis heerst wereldwijd dezelfde norm", zegt de filosofe. "Nooit was de druk om er goed uit te zien groter dan nu."

Belangrijkste reden daarvoor: het kán.

"Dankzij plastische chirurgie en de sportschool kunnen we gezicht en lijf naar onze hand zetten. Daarmee is ook de aard van schoonheid veranderd: het gaat niet meer zozeer om de juiste gelaatstrekken, maar om slank en gestyled te zijn. Schoonheid is geen geluk meer, maar een prestatie geworden."

Waarom houdt schoonheid u bezig?

"Zonder schoonheid is het leven voor mij niet zinvol. Je kunt er niet onverschillig tegenover blijven. Het doet iets met je. Het raakt je.

"Ik heb in München een filosofiepraktijk waar ik mensen spreek met ernstige depressies. Mensen die zichzelf en hun leven hebben opgegeven. Zodra ze opknappen, kunnen ze weer genieten van iets simpels als een bloem of een kindertekening. Schoonheid is wat het leven betekenis geeft. In tijden van crisis ontdekken mensen de diepere zin van schoonheid. Al is die niet onder woorden te brengen."

Toch schreef u er een boek over.

"Het stoort me dat de schoonheid is gekaapt door popsterren, of liever: pornosterren. Zelfs op feestjes van intellectuelen begint men, als ik vertel over dit boek, tegen mij te ratelen over lippenstift en mode, kortom: de schoonheidsindustrie. Niemand die aan Mozart of Bach denkt. Ik wil mensen eraan herinneren dat schoonheid niet aan de oppervlakte te vinden is, maar vele malen complexer is.

"De ware test van schoonheid is tijd. Een jong knap gezicht, dat zegt niet zoveel, dat is makkelijk. Maar een vrouw die op haar tachtigste nog steeds mooi is, tussen de rimpels door, dan kun je pas van een schoonheid spreken."

Ware schoonheid zit van binnen, die mantra kennen we nu toch wel?

"Ik denk dat we dat vergeten zijn. We zijn alleen maar bezig met succes. We denken: een goed uiterlijk zal ons een goed leven bezorgen. Terwijl het andersom is. Zoals Plato leerde, is schoonheid verbonden met goedheid en waarheid. Ons door hyperkapitalisme gecultiveerde idee van schoonheid klopt niet. Een schoonheidsstandaard die drijft op economisch succes heeft geen existentiële betekenis. In ons huidige schoonheidsideaal missen we het transcendente.

"Maar tegelijk is het waar wat Oscar Wilde zei: 'Alleen een oppervlakkig persoon beoordeelt niet op uiterlijk.' Voor hem school het mysterie juist in de zichtbare dingen, niet in de onzichtbare. Dat fascineert mij zo aan schoonheid. Het zit zowel van buiten als van binnen. Ik noem dat de dialectiek van de oppervlakte. Het gaat om wat er onder de oppervlakte zit. Maar wat er precies onder zit, kun je uiteindelijk niet weten."

Mooi zijn is een wereldwijde obsessie geworden, zegt u. Waar ging het mis?

"Er zijn veel factoren. Internet is er één. Omdat we leven in een wereld die gedomineerd wordt door beelden en iconen, is het mogelijk een gedetailleerd schoonheidsideaal te verspreiden. Nooit eerder was het mogelijk glamoureuze topmodellen op zo'n grote schaal te vermenigvuldigen en hen eerst nog gauw even digitaal te manipuleren. Die beelden nestelen zich in ons onderbewustzijn.

"Vervolgens gaan we aan onszelf sleutelen. We willen er perfect uitzien. Ik denk dat het een surrogaat is voor het vinden van betekenis in immateriële dingen. Na de zogeheten dood van God leven we in een tijdperk van metafysische dakloosheid. Met ons narcisme - een globale culturele trend - proberen we dat te compenseren. Dat is niet gezond."

Hoe weet u dat we ons nu drukker maken om schoonheid dan ooit? Vroeger kon je ook aan jezelf sleutelen, met make-up en pruiken. Tot op zekere hoogte is schoonheid dus altijd een prestatie geweest.

"Het verschil is dat bijna iedereen het nu kan betalen. En wat kan, wordt gedaan. Vroeger waren schoonheidsbehandelingen een privilige van de rijken. Dat zijn ze niet meer. Meisjes uit minder kapitaalkrachtige families sparen voor borstvergrotingen. Schoonheid is gedemocratiseerd."

Waarom zo pessimistisch? Je zou ook kunnen zeggen: een goed teken, dat schoonheid zo belangrijk is.

"Van obsessie met schoonheid krijg je perversie. Hoe harder je probeert mooier, jonger en modieuzer over te komen, hoe meer je van je aantrekkingskracht verliest. Dat is de schoonheidsparadox.

"Ik ben niet pessimistisch, maar kritisch. Ik wil dingen herzien. Er zijn al kleine tegentrends zichtbaar. We moeten de deur uit, aan zelfvergetelheid doen, stoppen met in de spiegel te kijken. Dompel jezelf onder in de wereld, ga kunst kijken, reis naar andere landen, ontdek hoe andere landen naar schoonheid kijken."

Vindt u zichzelf mooi?

"Ik prijs mezelf gelukkig dat mijn uiterlijk overeenkomt met de schoonheidsstandaard van vandaag. Ik ben artificieel blond, maar dun van mezelf - een geschenk van de natuur. Ik besef dat het me een hoop mogelijkheden biedt. Het is mijn unique selling point. In Duitsland ben ik de enige filosoof die er goed uitziet, om mode geeft, en make-up gebruikt."

En bent u zonder make-up ook mooi?

"Ik vind mezelf mooier mét. Zonder make-up voel ik me saai. Het is als verven, wat ik als kind al graag deed."

Mannen zijn meer met hun lichaam bezig dan voorheen, merkt u op. Wat zegt dat?

Lachend: "Dat is de wraak van de vrouw."

Met iets van medelijden in haar blik: "Op mannen drukt de plicht om naar de sportschool te gaan zwaarder. Het heeft alles te maken met emancipatie. Vrouwen zijn onafhankelijk geworden. Nu ik mijn eigen geld verdien, kan ik kiezen wie ik wil. Ik kan die man met dat buikje ook níet kiezen. Dat is een goede ontwikkeling. Maar er is nog een lange weg te gaan."

Wist u dat er hier een Abercrombie&Fitch om de hoek zit?

"Ja? Wat toevallig."

Ze hoopt dat ze niet zal 'kotsen van de parfum', die de kledingketen met liters rondsproeit in de winkels.

De hot guys mogen vandaag ontbreken, de verkopers in de winkel komen in de buurt. Al hebben ze gewoon een shirt aan. Fedde Meijer (24) vouwt net een stapel truien op. Dat hij een wandelende advertentie is, vindt hij geen probleem. "Mijn vrienden vinden het stom dat ik gewoon mooi sta te zijn in een winkel. Dat mogen ze oppervlakkig vinden, maar dit is gewoon mijn bijbaan. Ik studeer filosofie."

Reinhard, stotterend: "Filosofie?"

"Ja. Dat scheelt wel, denk ik. Jongere gasten die hier werken, gaan anders met hun baan en alle aandacht om. Zo van: I made it, it's something I have. Ik zie mijn uiterlijk niet als mijn bezit."

Blij verrast stapt Reinhard de winkel uit.

"Hilarisch: hij moest onze vooroordelen uit de weg ruimen. Wij dachten pornokitsch te bekritiseren, maar we stuiten op een filosofiestudent. Zie je: we zijn allemaal slachtoffers van de tijdgeest. Ook ik."

Op de pagina hiernaast de bespreking van Reinhards boek 'Mooi! Mooi zijn, mooi lijken, mooi leven'.

Rebekka Reinhard: 'Ik ben de enige Duitse filosoof die er goed uitziet.'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden