Herover de academische vrijheid

Wereldwijd staan wetenschappers onder druk, van dictator of religie, maar ook van politieke correctheid of sponsor. Academici - ook in Nederland - moeten hun vrijheid heroveren, betoogt Mineke Schipper.

Mineke Schipper (1938) was hoogleraar Interculturele Literatuurwetenschap. Zij schreef 'Bloot of bedekt. Van niets om het lijf naar strak in het pak' (2015).

'Vrij om te denken' heet het rapport dat afgelopen zomer in het Paleis van de Verenigde Naties in Genève werd gepresenteerd door Scholars at Risk, een internationaal netwerk dat zich inzet voor de bescherming en ondersteuning van wetenschappers die zwaar worden bedreigd vanwege hun (kritische) ideeën, onderzoek of maatschappelijke stellingname.

Dit rapport over de periode januari 2011 tot mei 2015 laat zien hoe alarmerend vaak universitaire staf en studenten slachtoffer zijn van intimidatie, arrestatie, marteling, verlies van positie of straf voor contact met de media. Ze krijgen huisarrest of verbod op reizen naar, of contact met collega's in het buitenland.

Nogal wat onderzoekers, decanen en hoogleraren worden vermoord door ongeïdentificeerde schutters vanwege religieus of politiek onwelgevallige opvattingen, bijvoorbeeld in Pakistan, Irak, Syrië, Jemen, Oekraïne of Mexico. Soms worden grote aantallen studenten tegelijk omgebracht, zoals in Kano (Nigeria), door zelfmoordenaars van Boko Haram die zich in 2014 opbliezen in een volle collegezaal van het Federal College of Education; of in Kenia waar Somalische militanten van Al-Shabaab bij de Garissa Universiteit 147 dodelijke slachtoffers maakten. Vorig jaar september werden in Mexico 43 studenten van een lerarenopleiding gekidnapt en, naar later bleek, vermoord onder verantwoordelijkheid van de politie en op gezag van de burgemeester. Zomaar een paar feiten uit een rapport vol even bloedige als 'succesvolle' aanvallen op de academische vrijheid.

Waar politieke leiders of industriële sponsoren er belang bij hebben de academische vrijheid in te perken, gebeurt dat ook op niet-bloedige manieren, zoals blijkt uit het blad Index on Censorship, gewijd aan de vrijheid van meningsuiting. Aan de editie 'Fired, Threatened, Imprisoned - Is Academic Freedom Being Eroded' ontleen ik hier enkele voorbeelden. In India blijkt de invloed van overheid en industrie dusdanig groot dat Nobelprijswinnaar economie Amartya Sen begin dit jaar ontslag nam als Chancellor van de Nalanda Universiteit. In een open brief aan het College van Bestuur schreef hij: "Overheden moeten begrijpen dat een verkiezing winnen niet het recht geeft om de autonomie van academische instellingen te ondergraven."

In Turkije hangt een sfeer van angst rondom academische vrijheid. De gevreesde Turkse Raad voor Hoger Onderwijs kwam vorig jaar met regels die academici verbieden 'informatie te geven of meningen te spuien via de media, nieuwsagentschappen of radio en televisiekanalen, behalve over wetenschappelijk debat': de academische gemeenschap dient zich niet met publieke zaken bezig te houden.

Howard Gardner, hoogleraar pedagogiek aan de Universiteit van Harvard, vergelijkt de noodzaak van academische vrijheid met de artseneed van Hippocrates: "Van hoogleraren wordt verwacht dat ze hun vakgebied bestuderen, op de hoogte zijn van ontdekkingen, verslag doen van wat ze geleerd hebben en de geest van studenten helpen ontwikkelen. In ruil daarvoor krijgen ze het voorrecht zich uit te spreken over uiteenlopende zaken zonder zich zorgen te maken over de vraag of ze daarna nog wel een baan hebben."

In het rapport van Scholars at Risk blijven de Verenigde Staten en West-Europa ongenoemd - een groot voorrecht - maar ook in het Westen brokkelt de academische vrijheid af. In de Amerikaanse praktijk verliezen hoogleraren soms hun baan vanwege een opinie, of worden ze gedwongen onderzoeksresultaten voor zich te houden vanwege industriële belangen, aldus de American Association of University Professors. De vaste aanstelling van een Jordaans-Palestijnse Amerikaan aan de Universiteit van Illinois ging opeens niet door vanwege enkele anti-Israëltweets over confrontaties tussen Israëlische militairen en Palestijnen.

Een heel andere dreiging komt uit een verrassende hoek: aan de Universiteit van Californië in Santa Barbara hebben studenten in een resolutie zelf voorgesteld om docenten te verplichten duidelijk te waarschuwen voor cursusinhoud die verwijst naar 'verkrachting, seksuele agressie, misbruik, zelfbeschadiging, zelfmoord, gewelddadige plaatjes, pornografie, kidnapping, en bloederige afbeeldingen'. Ook elders worden docenten aangespoord cursusmateriaal of collegeonderwerpen aan te passen die studenten - hun belangrijkste betaalmeesters - zouden kunnen schokken of beledigen, vanuit de gedachte dat de universiteit een plek moet zijn die vrij is van confrontaties.

Een voorbeeld van dit nieuwe Amerikaanse fenomeen, trigger warning, komt van studenten van Ohio's Oberlin College die in 2014 waarschuwden voor de over de hele wereld vertaalde roman 'Things Fall Apart' van de Nigeriaanse schrijver Chinua Achebe. Dat boek zou emoties kunnen oproepen bij lezers met ervaringen van racisme, kolonialisme, religieuze vervolging, geweld, zelfmoord enzovoort. Riskante lectuur!

Tja, studeren zit vol risico's, maar hoe leer je ooit zelfstandig denken en debatteren zonder confronterend materiaal?

In West-Europa dreigt, bij gebrek aan fondsen van de overheid, het doel van onderzoek steeds meer bepaald te worden door industriële sponsors of economische motieven, schrijft de Ierse academica Mary Gallagher in haar boek 'Academic Armageddon'. Kan een onderzoeker nog publiekelijk een kritische mening geven over lopend onderzoek zonder zijn fondsen te verliezen? Of bepalen de waarden van de markt onze publieke en politieke houding tegenover hoger onderwijs? Westerse universiteiten worden graag blij gemaakt met buitenlandse fondsen: een aanzienlijk bedrag van een farmaceutische industrie, een betaalde islamitische leerstoel of Confucius Instituut. Prachtige geschenken, zolang rekrutering en onderzoeksvragen onafhankelijk blijven, en de donor ook onwelgevallige uitkomsten verwelkomt.

In Engeland vergelijkt een criticus de situatie van academici met de slaafse hoffelijkheid die het feodale patronagesysteem zijn onderdanen vroeger oplegde. Academische vrijheid is gebaat bij controverses, of zoals academische statuten het formuleren: binnen de regels van de wet heeft de academische staf de vrijheid om verkregen kennis te bevragen en te testen.

De universitaire traditie van het vrije debat staat intussen ook nog onder druk van terroristische dreiging, nu overheden beducht zijn voor discussies over terreur en andere taboes, en daarbij beperkt hun macht zich niet tot het uitbannen van terroristische daden. De universiteit van Southampton trok toestemming in voor een driedaagse conferentie in maart over 'Legitimacy, Responsibility and Exceptionalism' waarbij ook gediscussieerd zou worden over het recht van Israël om te bestaan. En aan Belfast's Queen's University werd in april een Charlie Hebdo-conferentie afgelast. Na aanhoudend protest van schrijvers en academici ging die conferentie in juni alsnog door.

Academische vrijheid is en blijft een grondbegrip voor elke universiteit, en colleges van bestuur zullen die vrijheid zeker met de mond belijden, ook in Nederland. Toch krimpt die vrijheid als een toga in de wasmachine wanneer de universiteit behandeld wordt als een economische onderneming, met docenten als handelsreizigers in onderwijsmodules, en onderzoekers die worden opgewaardeerd als ze veel geld 'inverdienen'. De veelgeprezen 'Ondernemende Universiteit' kan een bedenkelijke geur van onvrijheid verspreiden. In zijn afscheidsrede (VU, 2014) noemde filosoof Hans Radder drie kenmerken die het huidige wetenschapsbedrijf zwaar onder druk zetten:

economisering - de beloning van onderzoekers met 'inverdiend geld' volgens een commercieel bedrijvenmodel;

hiërarchisering - resulterend in afname van zeggenschap op de werkvloer; en

verstikkende bureaucratisering waarvan de relevantie ver te zoeken is.

Het terugdringen van de toepassing van het bedrijvenmodel op wetenschap is net zo goed de verantwoordelijkheid van politici als van wetenschappers. Het wegsnijden van het gezwel van geldverslindende bureaucratisering binnen universiteiten is een urgente taak van Colleges van Bestuur, die meer geld zou opleveren voor onderzoek en onderwijs en de afgedwongen administratieve taken van hoogleraren en docenten zou kunnen verlichten, een broodnodige ontwikkeling die versneld kan worden door een stevige dosis academische ongehoorzaamheid.

In Nederland gaat aan alle universiteiten het ritueel van de opening van een nieuw academisch jaar vergezeld van toespraken door rectoren en een zorgvuldig gekozen hoog- waardigheidsbekleder van buiten om mee te scoren in de media. Die toespraken hebben meestal weinig oog voor de krimpende vrijheid van de alma mater.

Ideeën gedijen optimaal in een open en vrije omgeving. Kunnen hoogleraren en docenten vandaag nog onderzoek doen en zeggen wat ze denken zonder gehinderd te worden door geldschieters, politieke, religieuze en andere belangen van buitenaf, in Nederland en daarbuiten?

Zolang we academische vrijheid definiëren als professionele autonomie, behoren onderwijs en onderzoek op geen enkele manier van buitenaf te worden dwarsgezeten. Howard Gardners idee om academische vrijheid te zien als een verplichting tot onafhankelijkheid - voor wetenschappers even onontkoombaar als de verplichte eed van Hippocrates voor artsen -is een goed uitgangspunt, maar voor velen wereldwijd nog maar een ver ideaal.

Economisering is zeker niet hetzelfde als terreurdreiging, en de situatie in Nederland is (gelukkig) niet te vergelijken met landen waar dictatuur heerst. Gezien de getuigenissen in rapporten van Scholars at Risk moeten we vooral niet vergeten dat overal ook tal van initiatieven ontwikkeld worden om dictatoriaal en fanatiek geweld te keren. Overal wordt de academische vrijheid verdedigd door moedige docenten en studenten. Ze waarschuwen ons tegen toegeeflijke politieke correctheid.

Zo schreef de Algerijnse Karima Bennoune het prachtige boek 'Your Fatwa Does Not Apply Here' (2013), een geweldig getuigenis over de vele verdedigers van culturele en academische vrijheid in de islamitische wereld, van wie de stem hier in de westerse wereld veel te weinig gehoord wordt, ondanks alle elektronische snelwegen.

Laten we ons in ons tamelijk veilige landje bewust zijn van en behoedzaam omgaan met de toenemende erosie van vrijheid die wetenschappers wereldwijd bedreigt. Wie onder druk staat van dreiging en terreur verdient steun en solidariteit, want het meest effectieve antwoord is het verspreiden van kennis en onderwijs, en onafhankelijk onderzoek waarover vrijuit gediscussieerd kan worden.

Bij een ontmoeting in Parijs stond de Tunesische journaliste Sophie Bessis erop mij een indringende waarschuwing voor Europa mee te geven. Wist ik wel dat ultra-orthodoxe geestelijken in Noord-Afrika voortdurend in de gaten houden in hoeverre het Westen blijft doorgaan begrip op te brengen voor bedenkelijke religieuze standpunten zonder daarover zelfs maar in discussie te gaan: "Hoe meer begrip er in het moderne Westen bestaat voor apartheid van de seksen, hoofdbedekking en soms zelfs voor boerka's, des te minder ruimte krijgen in islamitische samenlevingen alle vrouwen en mannen die juist faliekant tegen die vormen van bedekking zijn." Bessis vroeg me: "Waarom staan jullie niet aan hun kant?"

Aan wiens kant we staan is ook altijd een vraag voor wetenschappers.

Als vrijheid het recht is om te kunnen zeggen wat anderen niet willen horen, dan blijft nog wel de paradox van de vraag of het zin heeft in debat te gaan met dissidenten die weigeren de democratische rechtsstaat en de grondwet waarin de vrijheid van meningsuiting verankerd ligt te aanvaarden. Misschien ligt daar de grens van academische vrijheid.

Ook in het Westen brokkelt de academische vrijheid af

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden