Review

Hermine de Graaf biedt vermaak op niveau

Met 'Een dag in december' schreef Hermine de Graaf een intrigerende, thrillerachtige roman over literair bedrog en de talloze valkuilen in de relaties tussen moeders en dochters en de verhouding tussen man en vrouw. Niets is wat het lijkt te zijn, schijnt de schrijfster te willen zeggen in deze roman waar de ongeveer veertigjarige Bella langzaam de dubbele bodem ontdekt van haar bestaan.

Bella, de ik vertelster in dit verhaal, is een typisch De Graaf-personage. Deze onzekere eenling staat met het ene been in de werkelijkheid en met het andere in de wereld van de verbeelding. Al jong trouwt ze met de veel oudere Ellert, een intellectuele vaderfiguur, die als eerste haar literaire ambities als dichteres stimuleert. Ambities die ze echter na haar trouwen al snel op zal geven.

In 'Een dag in december' is Bella overigens niet de enige buitenstaander. Ellert, conservator in een bibliotheek, is een zonderling die na de geboorte van dochter Gina nog amper oog heeft voor zijn vrouw. Deze Gina, de enige vrucht die dit grondig verzande huwelijk voortbracht, heeft ook een klap van de molen gekregen. Gina lijdt aan boulimie en andere neurotische aandoeningen. Hoewel getalenteerd heeft ze op aanraden van Ellert haar zangstudie opgegeven voor een baan in de bibliotheek. Cynisch beschrijft Bella hoe ze gedrieën - want ook zij werkt in de bibliotheek - in de middagpauze hun broodje brie verorberen.

De betrekkelijke rust die er in dit vreemde gezin heerst, wordt op een dag wreed verstoord door de komst van Matthijs, een oude studievriend van Ellert. Deze vlezige fat maakt Ellert warm voor een gezamenlijk project over hun favoriete dichteres en vroegere correspondentievriendin, de spoorloos verdwenen Clara van Egmond. Zonder blikken of blozen nestelt hij zich vervolgens in het gezin. En passant maakt Matthijs ook nog eens Gina het hof en niet zonder haar te bezwangeren.

De verwikkelingen die na zijn opname in de familiekring volgen, reconstrueert Bella vanuit haar toevluchtsoord Pension Triënte, ooit de boerderij van haar - overleden - ouders. Daar treffen we haar aan in het begin van de roman. Onder het wakend oog van de zorgzame pensionhoudster vertelt Bella hier over de ingrijpende gebeurtenissen die haar leven voorgoed hebben veranderd.

Langzaam ontvouwt zich dan een geschiedenis waarvan de volle betekenis zich pas zal openbaren aan het slot. Maar voor het zover is geeft De Graaf de lezer één voor één de verschillende clues in handen die nodig zijn om de raadsels in dit boek te ontwarren. Dat doet ze niet altijd even elegant, maar in de meeste gevallen sluiten de stukjes van de puzzel die Bella's relaas vormt naadloos op elkaar aan.

En dat is me nogal geen verhaal! De Graaf laat Bella het slachtoffer worden van de manipulaties van Ellert die er geen been in ziet om haar oude gedichten als ongepubliceerd werk van Clara van Egmond naar buiten te brengen. Zowel Ellert als Matthijs gedragen zich overigens als regelrechte 'male chauvinist pigs'. Badinerende opmerkingen over vrouwen zijn niet van de lucht, tenzij hun idool in het geding is.

Het lijkt erop alsof Hermine de Graaf aan de hand van het lachwekkende gedrag van Ellert en zijn vriend een 'archetypische' houding van mannen tegenover - kunstzinnige - vrouwen aan de kaak wil stellen. Zoiets klinkt door in Bella's suggestie dat beide heren vooral gecharmeerd waren van Clara's uiterlijk, haar exorbitante levensstijl en bizarre ideeën.

Het is alleen allemaal net iets te zwaar aangezet en te oppervlakkig uitgewerkt om serieus genomen te kunnen worden. Datzelfde bezwaar is ook in te brengen tegen de metamorfose die Bella in de loop van het verhaal ondergaat. Van een huissloof die alles met de mantel der liefde bedekt, verandert ze in een opstandige, zelfbewuste vrouw. Bella's sarcasme en haar genadeloze analyses van de relaties in het gezin maken echter de eigenschappen die zij zich in retrospectief toeschrijft wat ongeloofwaardig. Het heeft er soms de schijn van alsof de woede van de schrijfster met haar personage op de loop is gegaan. Verder mag je hopen dat de meeste moeders hun dochters niet zo meedogenloos zullen becommentariëren als Bella dat geregeld doet.

Dat zij in elk geval minder kwetsbaar is dan ze zelf denkt, blijkt uit haar verzet tegen Ellert en Matthijs. De twee hopen met de uitgave van de brieven van Clara en 'haar' gedichten geld en roem te vergaren. Bella ondermijnt dit plan door er met de brieven vandoor te gaan. Met die diefstal en het uitwissen van de gegevens over de brieven in het computerbestand van de bibliotheek, zal ze aan het eind van de roman haar ultieme daad stellen.

Toch vormt haar inbraak in het heiligdom van de bibliotheek niet het hoogtepunt van 'Een dag in december'. Dat is veel eerder het moment waarop Bella de laatste brief van Clara in handen krijgt. Want dan krijgt ze meer dan genoeg redenen om aan haar afkomst te gaan twijfelen en niet minder aan Ellerts motieven om met haar te trouwen. Bella blijkt op postmoderne wijze, zonder het te weten en het te willen, een personage te zijn in het verhaal van een ander. Haar vlucht, met Gina, naar Pension Triënte zou dan ook symbolisch geduid kunnen worden als een poging om eindelijk de hoofdpersoon te worden van haar eigen verhaal.

Met haar herschepping van het - recente - verleden lijkt ze daar al een heel eind mee te komen. Of Hermine de Graaf in haar opzet geslaagd is, is minder duidelijk. Haar groteske aanpak heeft als minpunt dat de problemen die zij aankaart niet uitgediept worden. Wat schematisch blijven ook de personages, al doet De Graaf haar best om ons een blik te gunnen in de afgronden van de menselijke ziel. De grootste lof die haar eigenlijk toegezwaaid kan worden, is dat haar vlotgeschreven nieuwste roman vermaak op niveau biedt. Maar dat lijkt me toch niet het compliment waarop deze schrijfster zit te wachten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden