Review

Hermans leest de lijst nog één keer voor

Toon Hermans werd in 1999 uitgeroepen tot Artiest van de Eeuw. Die eeuw is nu samengebracht in één box, voor liefhebbers onmisbaar in de collectie. Naast de prachtige oude opnames komen ook de bekende nummers weer langs.

Toen Toon Hermans in 1941 serieus begon met optreden wist hij het eigenlijk al. Zijn grote kracht lag in het niets. Of liever gezegd: van niets iets maken. Een goed voorbeeld daarvan is het nummer 'De voorzitter van 'Ons Genoegen' uit de onemanshow van 1979-1980.

Hermans speelt een voorzitter die aankondigt dat de vereniging 'Ons Genoegen' is uitgebreid met twaalf nieuwe leden. Hermans leest de hele lijst voor, keer op keer. ,,Mevrouw Deegroller, mevrouw Stip, mevrouw Hak, Mevrouw Loofhutjes'', waarbij hij na de eerste klemtoon een lange pauze laat vallen. De toeschouwers raken over hun toeren van het lachen, bovendien zeggen ze na de derde keer gierend alle namen mee. Hermans krijgt de zaal bijna niet meer rustig.

Het nummer ontbreekt niet op de zojuist verschenen box 'Toon, het verzameld werk'. Jacques Klöters, cabarethistoricus en beoogd Hermans-biograaf, zocht het beste uit het werk van Toon Hermans uit. Hij kreeg daarbij assistentie van Lisa Wade -overigens de dochter van Catweazle- die binnenkort zal afstuderen op het werk van Hermans. Omdat Wade nauwelijks bekend was met het werk van de oude meester, kon zij prima beoordelen of een fragment nog leuk genoeg was of niet. Klöters vertelde tijdens de presentatie van de box dat ze samen, met hun rug naar de televisie, band voor band, onemanshow na onemanshow hadden 'beluisterd'. Want 19 cd's lijkt veel, het is nog maar een deel van het totale oeuvre van de clown uit Sittard.

Antoine Gérard Theodore Hermans wordt op 17 december 1916 geboren in die Limburgse stad. School kan hem maar moeilijk boeien. Dat geeft niet, want op zijn veertiende maakt hij al furore met zijn imitatie van de grote clown Johan Buziau. Ook zingt hij liedjes in het Limburgs dialect. In 1941 waagt hij de overstap naar de grote stad in het westen, Amsterdam. Hij doet auditie en wordt aangenomen.

De eerste jaren van de oorlog speelt hij bij een aantal gezelschappen in een revue, heel gewoon voor die tijd. Wim Kan en Wim Sonneveld -mét Toon werden zij De Grote Drie van het Nederlandse cabaret genoemd- stonden in hun beginjaren ook in allerhande, al dan niet zelf georganiseerde revues. Hermans had 'een engagement' bij 'Theater Plezier' van Floris Meslier. Meslier was niet op zijn achterhoofd gevallen, hij zag direct dat Hermans een ster was en de rest van de dames en heren -onder wie de beroemde acteur Jan van Ees alias Paul van Vlaanderen- waren slechts ingehuurd om tot entourage van Toon te dienen. Na zijn tijd bij 'Theater Plezier' maakte Hermans twee experimentele programma's 'Ballot' en 'Zaza'. Nog steeds vergezeld door revuemeisjes, maar het was geen toneel, geen cabaret en geen ballet. Ballot dus, zo bedacht Toon, in de praktijk een mengelmoes van allerlei soorten amusement. ,,Een combinatie van kolder, kleur, beweging en muziek. Iets anders.''

Op 2 oktober 1955 was de eerste voorstelling van de eerste Nederlandse onemanshow ooit. 'Voor u Eva', van Toon Hermans, in het Sanatorium 'Hoog Laren'. Aan de patiënten was het erg besteed, eentje lachte zo hard dat hij pardoes uit bed viel. Toon zag dat het goed was en zou er tot en met 1997 nog twaalf maken. Van dit vroege werk is veel te beluisteren in deze cd-box. En dan is het erg leuk om de oerversie te horen van 'De slinger van de koffergrammofoon' bijvoorbeeld, die later terugkeerde in de eerste onemanshow en ten slotte vervolmaakt terechtkwam in de onemanshow van 1960. Wat dus ook opvalt, nu het werk van Toon zo bij elkaar is gevat, is hoe lang hij soms aan een nummer sleutelde. Of hoe hij succesnummers na een aantal jaren gewoon liet terugkeren.

Hermans had niks met politiek en hoewel de critici af en toe morden over de zoetige versjes en liedjes en zijn gebrek aan maatschappijkritische opvattingen, snoerde Hermans ze met één zin de mond: ,,Ik ken artiesten die verdienen meer aan de politiek dan de mensen die erin zitten''. En daarmee was wat hem betreft de kous af. Toon wilde tijdloos zijn. Liever schaafde hij aan de manier waaróp een mededeling in het theater wordt gedaan: ,,Mijn kracht ligt in het atmosferische, in de sfeer die ik oproep. Ik ben geobsedeerd door het wonder, het mystieke dat in de mens zit.''

Naast het 'van niets iets maken' was Toon Hermans vooral een liedjesman. Het liefst wilde hij een 'tour de chant' maken, maar hij was bang zijn publiek daarmee teleur te stellen. Dat kende hem toch als de chronische ouwehoer die de mensen bijna in hun broek deed plassen van het lachen. Maar na de dood van zijn vrouw Rietje in 1990 worden zijn shows serieuzer. Er is meer plek voor de liedjes ingeruimd. De tournee van 'Ik heb je lief' (1992-1993) wordt niet afgemaakt, Toon is te geëmotioneerd. In Alkmaar gaat het mis, hij krijgt een waas voor zijn ogen en loopt zo het podium af. Een gebroken man vol onverwerkt verdriet. In die show zit het lied 'Lente me', een klein schilderijtje voor zijn vrouw dat eigenlijk alles zegt:

'Lente me, zomer me,

september me en winter me

want ik heb je onophoudelijk lief

morgen me, middag me,

avond me en nacht me

met andere woorden

blijf bij me alsjeblief'

Toen ik het nummer voor het eerst hoorde, sprongen de tranen in mijn ogen. Met zulke ogenschijnlijk eenvoudige zinnen en die inmiddels enigszins gebroken stem weet Hermans direct het hart van zijn toehoorders te raken. Het is eens te meer een bevestiging van het talent en het vakmanschap van deze reus uit Limburg; niet voor niets werd hij in 1999 uitgeroepen tot Artiest van de Eeuw. Die eeuw is nu samengebracht in één box, voor liefhebbers onmisbaar in hun collectie. Naast de prachtige oude opnames is er ook van de bekende nummers nog steeds te genieten. Toon is gewoon tijdloos.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden