Interview

Herman Koch: 'Ik voel geen druk, ik voel me juist bevrijd'

Herman Koch: 'Het succes van 'Het Diner' was dus juist een voordeel: ik had niet bepaald het gevoel dat mijn uitgever me in mijn nek hijgde met de opdracht om nu éindelijk eens met iets goeds te komen.'Beeld Mark Kohn

De nieuwe roman van Herman Koch verschijnt vandaag. In 'Geachte heer M.' beschrijft hij het literaire wereldje en stuit hij opnieuw op de mensensoort 'de leraar'.

Hoe het er werkelijk aan toe gaat in het hoofd van de schrijver weet je nooit natuurlijk, maar het lijkt er op dat Herman Koch (Arnhem, 1953) in het geheel niet gebukt gaat onder een zekere druk. De druk van de successchrijver die aan zijn stand is verplicht om na 'Het Diner' en 'Zomerhuis met zwembad' wéér met een bestseller te komen.

Bij Koch werkt het andersom, vertelt hij. Het succes wakkerde zijn experimenteerdrift aan: "Ik voel me juist bevrijd."

De ruim 400 pagina's dikke roman 'Geachte heer M.' is inderdaad een onbekommerd opgeschreven waagstuk, waarin verschillende verhalen samenkomen. We maken via de benedenbuurman kennis met de gevierde, maar beperkte en stilaan 'voorbije' schrijver M., met de verdwenen leraar geschiedenis Jan Landzaat en de beeldschone scholiere Laura en haar vriendje. Typisch Kochiaans is de scherpe blik op het Nederlandse literaire wereldje en zijn aversie tegen de mensensoort 'de docent'.

Schreef hij zijn debuutroman 'Red ons, Maria Montanelli' - een satirische afrekening met zijn periode op het Montessori Lyceum - vermoedelijk nog met een milde glimlach, deze verraadt een gemene grijns.

Herman Koch en leraren, dat blijft toch een moeizame verstandhouding.
"Met de lagere school had ik nooit moeite en nog steeds niet. Volgens mij is daar niets mee aan de hand, daar is school nog leuk. Het gaat mis bij het voortgezet onderwijs. Dan gaat het saai worden en dat komt door de leraren die er werken. Het is een toon. Ze praten graag, horen zich graag eindeloos vertellen. Ik weet niet wat het is, misschien geeft dat ze eigenwaarde. Ik vond het een verschrikking en als je zelf een kind hebt in het middelbaar onderwijs dan herbeleef je dat weer. Laatst was er een avond over hoe de school moet omgaan met leerlingen die voortdurend met hun iPhone aan het spelen zijn tijdens de les. Ik denk dan: waaróm vervelen die kinderen zich op school? Vraag je dát eens af.

"De mensen die ik het leukste vond als leraar waren het minst geschikt voor dat beroep. Ze hadden merkbaar een bloedhekel aan het onderwijs en dat ging samen met een interessante manier van vertellen. Gevarieerder. Mij spreekt de leeftijdscategorie van leerlingen juist wel aan. Tussen de 16 en 23 jaar, daar kan ik altijd goed mee overweg. Ik voel me daar gemakkelijker tussen dan een leraar. Maar ik zou eerder achter de bar gaan staan dan voor de klas."

Wanneer is het verhaal voor dit boek bij u gaan leven?
"Eigenlijk is het idee er al een jaar of twintig. Een onderbuurman van een schrijver die de schrijver toespreekt, daar wilde ik iets mee, maar er was nooit meer dan een begin. Maar tussen 'Het Diner' en 'Zomerhuis met zwembad' in had ik ineens tachtig pagina's. Ik wilde dit gedoe van alle kanten belichten, met die schrijver, die verdwenen leraar en die vriendengroep. Elke keer als ik eraan begon had ik het prettige idee dat ik vijf korte romans aan het schrijven was. Dat was wel ingewikkeld soms ja, om die verhalen aan elkaar te knopen. Kan dat wel wat ik nu schrijf? Klopt het? En hoe oud is dat personage dan? Ik had er plezier in en als je zo bezig bent krijg je ook leuke cadeautjes aangereikt voor het verhaal gedurende de rit."

U beschrijft het literaire wereldje in het boek nauwgezet. Maakt u daar zelf deel van uit?
"Nu niet meer maar ik heb dat natuurlijk jarenlang wel allemaal van dichtbij meegemaakt. Ik ken de codes. Ik heb het bewust niet als satire opgeschreven, niet zoals in 'Red ons Maria Montanelli'. Ik dacht: als ik maar precies beschrijf hoe het er aan toe gaat, zonder ironie, dan valt er genoeg te lachen. Of te huilen. Al is er ook nieuw elan. Die jongens van Das Magazin natuurlijk en in Oost heb je Bar Bukowski. Het zit daar helemaal stampvol als ze een avond over boeken en schrijvers organiseren."

Heel wat beter dan in het voortgezet onderwijs, waar ze u literatuur opdrongen.
"Precies! Waarom niet gewoon het vak 'boeken' in plaats van het vak 'literatuur'? Natuurlijk moeten boeken wel aangereikt worden, net als bier of wijn. Maar zoals je overal drinkers en niet-drinkers hebt, zo heb je ook overal lezers en niet-lezers."

Die geachte heer M. typeert u als een gemiddelde schrijver. Het is niet slecht wat hij doet, maar al te best is het ook weer niet. Vertegenwoordigt hij de huidige staat van de Nederlandse literatuur?
"Ha! Ik zou wel de laatste zijn om daar iets over te zeggen. Nee, daar iets hoogdravends over roepen dat past niet zo bij mij. Ik probeer juist niet iets te bewijzen of enorm aan te vallen."

Maar over uzelf kunt u vast iets zeggen. Bent u een bovengemiddeld getalenteerde schrijver?
(lachend en onmiddellijk): "Ja!"

Vertel!
"Dat is volgens mij de enige juiste ambitie, dat je daar van overtuigd bent. Waarom schrijf je anders? Uiteraard lees ik wel eens boeken waarvan ik denk: zou de schrijver het zelf weten? Dat het niet zo goed is? De schrijver uit het boek heb ik expres M. genoemd, naar Mulisch. Maar ik heb bij M. natuurlijk ook aan mezelf gedacht. Ik denk dat M. meer trekken van mij heeft dan van Mulisch."

U bent de meest succesvolle schrijver van het land, sinds uw roman 'Het Diner'. Schrijft dat anders?
"Je kan wel dénken van niet maar dat is toch niet zo. Maar ik voelde geen druk, eerder het tegenovergestelde. Ik voelde me juist heel bevrijd. Ik dacht: laten we eens gaan experimenteren en zien waar ik uitkom. Wat het misschien ook anders maakt is dat 'Het Diner' ook in het buitenland een succes is. En dit is in veel opzichten een typisch Nederlands boek, al zijn er nu al opties op de rechten vanuit het buitenland. Soms kopen ze die ongezien. Het succes van 'Het Diner' was dus juist een voordeel: ik had niet bepaald het gevoel dat mijn uitgever me in mijn nek hijgde met de opdracht om nu éindelijk eens met iets goeds te komen. Niet dat het je doel moet zijn, maar je kunt je zelfs veroorloven om een minder boek te schrijven. Dat hoort er toch ook bij? Dat mensen van een schrijver zeggen: ik vind dát toch wel zijn beste."

De schrijver uit uw boek heeft één grote bestseller, daarna werd het stilaan minder. Hoe gaat dat straks met Herman Koch?
"Ik heb het idee dat het nog wel wat jaren door gaat, zeker nu mijn boeken succesvol zijn in het buitenland - door de vertalingen lopen ze daar namelijk minstens één boek van mij op achter. En daarna, ik zie het wel. Moet ik daar nu al over nadenken? Ik heb echt geen idee. De schrijver in het boek wordt door de jonge generatie niet meer herkend. Dat lijkt me heel gezond."

'Geachte heer M,Herman Koch. Uitgeverij Ambo/ Anthos, Amsterdam. 432 bladzijden, € 22,95

Een boek is geen film
De wereldberoemde Australische actrice Cate Blanchett heeft zich wel wat op de hals gehaald. Blanchett maakt haar regiedebuut met de boekverfilming van Herman Koch's succesroman 'Het Diner' (ruim 650.000 verkochte exemplaren in Nederland). Linke soep altijd, een boekverfilming, omdat mensen snel geneigd zijn om tot de bekende conclusie te komen 'dat ze het boek toch beter vonden'. Dat bleek in november vorig jaar al toen de Nederlandse verfilming van 'Het Diner' ( met Jacob Derwig, Thekla Reuten, Kim van Kooten en Daan Schuurmans) geen al te beste kritieken kreeg in kranten en vakbladen.

'Het is jammer dat regisseur en scriptschrijver Meyjes niet nog wat meer heeft willen schrappen en uitdiepen, nu komt de betrokkenheid pas laat en hou je toch het idee dat er met deze goede acteurs en een strakker script een kernachtiger, meer verontrustende film mogelijk was geweest', schreef filmcritica Jann Ruyters bijvoorbeeld in deze krant. Wel waren binnen een maand al ruim 100.000 mensen naar de film geweest. Wellicht scheelt het als Cate Blanchett in haar versie (datum van verschijnen nog onbekend) niet alleen achter maar ook voor de camera plaats neemt - een wens van auteur Herman Koch, die overigens niet het filmscript schrijft.

'Het Diner' gaat over twee ouder-echtparen uit de hogere kringen, die aan tafel in een chic Amsterdams restaurant de daden van hun puberzoons (moeten) bespreken. De roman is gebaseerd op de moord op een dakloze vrouw in Barcelona in 2005 door drie jongens uit een gegoed milieu. Minstens 37 landen kochten de rechten van het boek, dat werd vertaald in 33 talen. Daarmee is 'Het Diner' de meest vertaalde roman uit de Nederlandse literatuur ooit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden