Herkansing verkiezingen Oostenrijk uitgesteld

Links het verkiezingsaffiche van kandidaat Alexander Van der Bellen, rechts het affiche van Norbert Höfer. Beeld REUTERS
Links het verkiezingsaffiche van kandidaat Alexander Van der Bellen, rechts het affiche van Norbert Höfer.Beeld REUTERS

De herkansing van de Oostenrijkse presidentverkiezingen die zou worden gehouden op 2 oktober is uitgesteld. Er zijn mankementen ontdekt aan de te gebruiken stembiljetten. Minister van Binnenlandse Zaken, Wolfgang Sobotka heeft daarom besloten de verkiezingen eind november of begin december te houden.

De stembusgang was een herkansing na de mislukte presidentsverkiezingen van 24 april. Toen won op het nippertje de pro-europese, linkse kandidaat Alexander Van der Bellen, maar na afloop werd geconcludeerd dat er iets mis moest zijn gegaan met de stemmen die per brief waren uitgebracht.

In Oostenrijk vervult de president slechts een ceremoniële functie, maar toch wordt er met spanning gekeken naar de ontwikkelingen in het Alpenland. In de 'herhaalde' verkiezingen maakt Van der Bellens rivaal Norbert Höfer kans alsnog te winnen. De eurosceptische Höfer van de nationalistische FPÖ zou de eerste populist in de recente Europese geschiedenis kunnen zijn die tot staatshoofd wordt gekozen.

In mei won Van der Bellen de verkiezingen met een voordeel van 31.000 stemmen. De FPÖ vocht de uitslag vervolgens aan en werd door het hof in het gelijk gesteld, onder andere na een verhoor van negentig getuigen. Er waren veel procedurele manco's, zoals het te vroeg tellen van per brief uitgebrachte stemmen en het ontbreken van partijvertegenwoordigers tijdens het tellen van de stemmen. Er is geen manipulatie van de uitkomst vastgesteld, maar de geringe marge van de uitslag maakte een nieuwe stemronde nodig, bepaalde het hof.

Kloof in Oostenrijk nog nooit zo groot
De flinterdunne marge van 31.000 stemmen maakte duidelijk hoe verdeeld Oostenrijk is. De verkiezing toont de trend waar politicologen in heel Europa al jaren voor waarschuwen: de toenemende polarisatie in de politiek, waarbij het midden verdwijnt en een handvol kenmerken een steeds betere indicatie geeft van het stemgedrag van een individu.

Gechargeerd gezegd: Vrouwen, hoogopgeleiden en stedelingen stemden massaal voor de Groene kandidaat Van der Bellen. Mannen, lager opgeleiden en plattelanders kozen Höfer. Die trend van stad versus platteland was zo sterk dat zelfs een stad als Sankt Pölten, waar Hofers FPÖ normaal gesproken veel sterker is dan de Groenen, toch in meerderheid koos voor Van der Bellen.

De polarisatie die blijkt uit de grote getallen moet tegelijk niet worden overdreven. Flinke minderheden gingen tegen de trend in. Zo won Van der Bellen in de landelijke regio Vorarlberg, waar hij vandaan komt, en haalde Höfer in de hoofdstad Wenen nog altijd honderdduizenden stemmen. De twee kiesgroepen wonen ook door elkaar heen. In vijf gemeenten was de stemming precies in evenwicht. Daarbovenop waren er maar liefst negentig plaatsen waar het verschil minder dan tien stemmen bedroeg.

Strategische stemmen
Bovendien dwong de verkiezing zonder politiek midden de Oostenrijkers tot een keuze die velen liever niet zouden maken. Vooral Van der Bellen kreeg bepaald niet alleen overtuigde Groenen achter zich. Maar liefst 48 procent van zijn stemmers liet in een exitpoll van publieke omroep ORF weten vooral een zege van Höfer te willen verhinderen. Daarmee haalde hij veel meer 'strategische' stemmen binnen dan Höfer. Ook die laatste had nog altijd 31 procent van zijn stemmen te danken aan een aversie tegen de Groene kandidaat. Hofer was kortom een acceptabele tweede keus voor veel Oostenrijkers die anders niet op hem zouden stemmen.

Dat is een wereld van verschil met het vorige grote succes van extreem-rechts in Europa, toen Jean-Marie Le Pen in 2002 de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen haalde. Hij kreeg nauwelijks meer stemmen dan in de eerste en werd uiteindelijk verpletterd door de centrum-rechtse Jacques Chirac, die een stortvloed aan anti-Le Pen stemmen binnenhaalde.

De bijzondere Oostenrijkse verkiezingsuitslag is niet één op één te vertalen naar andere landen. Zowel de FPÖ als de Groenen hebben in dit land een relatief lange traditie en een trouwe aanhang, waardoor ze niet te vergelijken zijn met de protestpartijen die in veel andere landen de aanval op het politieke midden hebben geopend. Bovendien bestaat de scherpe keuze die de Oostenrijkers moesten maken bij de gratie van het kiesstelsel in twee rondes.

Maar deze verkiezingen toonden wel dat de trend van polarisatie reëel is, en dat een paar duizend stemmen het verschil kunnen maken tussen twee politieke uitersten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden