Herinneringen aan Wim Kok, de nuchtere leider van de jaren negentig

Premier Kok met president Mandela in Amsterdam, 1999. Beeld ANP

Wim Kok, oud-premier, ex-partijleider van de PvdA en oud-voorzitter van vakcentrale FNV, is zaterdag in Amsterdam overleden aan de gevolgen van een hartkwaal. Collega-politici halen herinneringen op aan ‘de laatste echt grote premier’.

Thom de Graaf: Tijdens Paars straalde hij rust uit

Thom de Graaf kwam in 1994 in de Tweede Kamer voor D66, een half jaar voor de beëdiging van het kabinet-Kok I. Van 1997 tot 2003 – tijdens Paars II – was hij fractievoorzitter van D66.

Thom de Graaf Beeld ANP

“Het broodje Kok, ja dat weet ik nog heel goed. Als fractievoorzitter van D66 zat ik tijdens het tweede kabinet-Kok iedere woensdag in het Torentje, voor het overleg met de premier, beide vicepremiers ( Els Borst voor D66 en Annemarie Jorritsma van de VVD) en de andere fractievoorzitters van de PvdA en de VVD (Ad Melkert en Hans Dijkstal - red.). We kregen dan een Hollandse broodjeslunch, met ook dat favoriete broodje tartaar met ei, dat we al snel Broodje Kok doopten. Daarvan waren er altijd nét te weinig, net als van de yoghurtjes. Je moest op tijd bij de tafel zijn.

Tijdens Paars II heb ik Kok pas echt goed leren kennen. Hij straalde rust uit en had het vermogen af te wachten. Hij was geen Ruud Lubbers die vroeg of ie even mee mocht denken, en dan zelf de oplossing had. Ik vond die rust getuigen van wijsheid en inzicht, al leidde het bij sommigen tot irritatie. Maar het dwong anderen ook zelf na te denken en compromissen te sluiten.

Velen zagen de vorming van het paarse kabinet in 1994 als een stap die gericht was tegen het CDA. Maar dat was het niet, wij zagen deze stap als het doorbreken van vanzelfsprekendheden, een einde aan de vaste ideologieën. De onmogelijkheden werden mogelijk. Voor die tijd sloten liberalen en sociaal-democraten elkaar uit, en droeg het CDA altijd het politieke midden. Nu werd mijn partij, D66, de matchmaker. Zonder ons kon het niet. Hiermee ging een wens van Hans van Mierlo in vervulling.

We hebben veel meegemaakt in Paars II. Op de ochtend voor de nacht van Wiegel ( daarin moest de Senaat stemmen over het D66-kroonjuweel van het correctief referendum) had ik Kok gevraagd om zijn machtswoord te spreken, dat het kabinet zijn ontslag zou aanbieden bij verwerping. Wim koos zijn eigen bewoordingen, waarin Wiegel geen reden zag om niet tegen te stemmen.

Paars II is vrij roemloos geëindigd. We wisten onvoldoende antwoord te vinden op de onvrede, ook al waren de economische cijfers goed. De tegenstelling tussen private rijkdom en publieke armoede is mede de basis geweest voor de opkomst van politici als Fortuyn.

Wim Kok benadrukte altijd: Paars is een gewoon parlementair kabinet, niet een kabinet dat vreemd was aan de Nederlandse traditie of de polder. Hij wilde geen abnormaal kabinet. Hij verwierf vrij snel het gezag van een premier die boven de partijen stond. Met respect voor de latere premiers Balkenende en Rutte, maar ik zie hem als de laatste echt grote premier.”

Bram Peper: Hij was een praktisch man

Bram Peper was prominent PvdA-lid, burgemeester van Rotterdam en minister van binnenlandse zaken in het tweede kabinet-Kok.

Bram Peper Beeld ANP

“Kok was streng. Een fysiek grote man. Amicaliteit dringt zich niet aanstonds op. Hij was de verpersoonlijking van het gezag. Een voortreffelijk minister-president. Met vaste hand leidde hij iedere week de minsterraad. Geen grote brainstorm-sessies. Er was weinig discussie. Kok zat voor zich uit te kijken en vatte de conclusies samen.

Hij was heel intelligent, werkte hard en hij was echt iemand om trots op te zijn. Maar met de PvdA had hij niet zoveel. Kok was ook geen visionair. Toen hij in 1995 de Den Uyl-lezing moest houden kwam hij daarom bij mij terecht. Ik schreef de tekst van de lezing waarin Kok zei dat de PvdA de ideologische veren moest afschudden.

Ik was burgemeester van Rotterdam en kreeg een concepttekst toegestuurd. Die heb ik weggegooid en ben opnieuw begonnen. Mijn tekst was een pleidooi voor een middenweg tussen het staatscommunisme en het roofkapitalisme. De PvdA was in die dagen wel erg ideologisch bezig en voor Kok was dat niks.

Met mijn versie toog ik naar het Catshuis en daar corrigeerde Kok de tekst met een pen.

De betekenis van de lezing is later overdreven. Het was niet de bedoeling de ideologie overboord te zetten. Het was zomaar een zinnetje. Het idee was: laten we er een beetje losjes mee omgaan.

Premier Kok was een praktisch man. Dan zat ik bij hem op het Torentje en dan zei hij een beetje badinerend: ‘Jij bent zo’n intellectueel’. Ik had dan misschien een paar boeken meer gelezen, maar Kok las zijn dossiers. Hij wist alles en stelde goede vragen. Hij was ook heel precies in zijn formuleringen.”

Margreeth de Boer: Kritisch en scherp, maar ook warmer dan de meesten dachten

Margreeth de Boer was minister van volksgezondheid, ruimtelijke ordening en milieu in het eerste paarse kabinet.

Margreeth de Boer Beeld -

“Wim had een soort onderkoelde humor, op een aardige manier kon hij je plagen. Een man met vele kanten, nurks maar ook vrolijk en geestig. Hij was een heel goede, respectvolle voorzitter van de ministerraad. Dat de sfeer altijd goed is gebleven in Paars I, ondanks lastige politieke kwesties, daar heeft Wim zijn niet geringe steentje aan bijgedragen.

Neem Srebrenica, daar was hij vanzelfsprekend heel nauw bij betrokken, maar hij probeerde te voorkomen dat het geheel op het bordje van een paar ministers terechtkwam. Iedereen moest meedenken tijdens het crisisberaad op Defensie.

Wij gingen van start met Paars I met de gedachte: we zullen eens bewijzen dat wij goed kunnen samenwerken, ook zonder het CDA.

Mijn portefeuille was geen gemakkelijke in die tijd. De economie groeide. Wim, maar menigeen binnen de PvdA, was bang dat ingrijpende milieumaatregelen werkgelegenheid zouden kosten. We hadden de periode van ernstige werkloosheid nog maar net achter de rug. Dit vraagstuk speelde sterk bij de vraag of Schiphol, maar ook het vliegveld Beek al dan niet zouden moeten uitbreiden. Wim dacht intensief mee om tot compromissen te komen.

Wim was de oude vakbondsleider, de man van de werkgelegenheid, maar hij had respect voor mijn milieuopdracht. Hij was ook de man van de dialoog, hij was een gevoelige man.

Wat weinigen wisten, was dat hij leed aan hevige hoofdpijnen. Toch werkte hij altijd door, hij was keihard voor zich zelf. Ik kan me niet herinneren dat we in die tijd vaak over ons privéleven praatten. Toch wist iedereen wel van de zorgen die hij en Rita hadden om hun gehandicapte zoon, maar ook van het plezier met hun kleinkinderen.

We zagen elkaar nog jaarlijks, op de reünie van de gezamenlijke paarse kabinetten. Ja, daar hechtte hij veel waarde aan. Wim was kritisch, scherp maar ook veel sociaal-intelligenter, warmer en geliefder dan de meesten dachten. Al zou hij het zelf nooit zo zeggen.”

Job Cohen: Hij is altijd heel bescheiden gebleven

Job Cohen was staatssecretaris van justitie in het tweede kabinet-Kok en was burgemeester van Amsterdam. Later was hij bijna twee jaar PvdA-leider.

Job Cohen Beeld ANP

“Het was geen man van vergezichten, eerder een aanpakker. Hij was echt een timmermanszoon die als jongen naar school ging en tegen de wind in fietste. Er moest gewoon iets voor elkaar komen. Dat was zijn instelling en ik heb daar grote bewondering voor.

Daar komt bij dat hij dingen voor elkaar wist te krijgen op een manier waarbij alle partijen tot hun recht kwamen. Ik moest zelf als staatssecretaris een nieuwe asielwet indienen bij de Tweede Kamer en als ik daarover met Wim sprak, kon hij precies aangeven wat er nog aan moest gebeuren om het ook voor andere partijen acceptabel te maken.

Toen ik fractievoorzitter werd van de PvdA in de Tweede Kamer sprak ik ook wel met Kok. Hij belde mij om te feliciteren toen ik lijsttrekker werd. Hij zei niet: je moet dit of dat doen. Hij was bescheiden op de achtergrond.

Als premier kon Kok nurks zijn. Als premier heb je een eenzame baan. Er is voortdurend spanning en dat wist hij zelf ook wel. Ik vond dat je de laatste jaren kon merken dat hij de spanning kwijt was. Die was van hem af gevallen. Dan trad hij je tegemoet met een glimlach.

De laatste jaren kwamen wij elkaar zo nu en dan tegen. Dan was het contact heel plezierig. Terwijl hij al ziek was, ben ik bij hem geweest. Zijn vrouw Rita was er ook. Hij was aan het lezen en nog vol belangstelling voor alle dingen om hem heen. Ik vind het eigenlijk nog het meest opvallend, dat hij altijd heel bescheiden is gebleven. Een man zonder kapsones.”

Jan Pronk: Joop den Uyl had zijn zinnen gezet op Wim Kok

Jan Pronk zat twaalf jaar met Kok in verschillende kabinetten. Als minister van ontwikkelingssamenwerking in het laatste kabinet van premier Lubbers en eveneens op die post toen Kok het stokje van Lubbers overnam. In Paars II deed Pronk volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieu.

Jan Pronk Beeld ANP

“In juni zaten we nog samen op een Haags terras. Een beetje praten over hoe de dingen zijn gelopen en hoe het nu met ons gaat. Die dag kwam Wim bij mij langs op het Institute of Social Studies. Het was prachtig weer en dus gingen wij de straat op.

Veel contact hadden wij niet. Hoe dat komt? Dat heeft te maken met Srebrenica. We keken er verschillend op terug, maar daar wil ik nu niet op ingaan. Kok en ik kwamen beiden niet los van de dingen die daar zijn gebeurd. Als wij contact hadden, was dat uitstekend.

Wim Kok bezat stuurmanskunst. Dat vertelde Joop den Uyl mij al tien jaar voordat Kok toestemde om de leiding van de PvdA over te nemen. Den Uyl had zijn zinnen gezet op de komst van de vakbondsman naar Den Haag. Hij zag activisme, maar ook betrouwbaarheid bij Kok. Hij zou, zo wist Den Uyl, zijn activisme nooit zo ver doorzetten dat verschillen onoverbrugbaar zijn. Er moet wel bestuurd worden.

Kok kon besturen. Hij was een loods die het land de weg wees in de jaren negentig. Hij was een groot Nederlander. Tegelijk hield hij de sociaal-democratie overeind in een coalitie waarin de PvdA niet de meerderheid had. Dat was niet eenvoudig in de periode na de Koude Oorlog waarin ideologie minder betekenis kreeg.

Ook bij andere partijen wekte Kok vertrouwen, bijvoorbeeld bij Bert de Vries, CDA-minister van sociale zaken in het kabinet van Lubbers. Onderhandelingen met Lubbers won Kok, want Lubbers werd moe. Maar Kok maakte daar geen misbruik van. Hij had heel veel ervaring met onderhandelen, kende zijn dossiers.

Op moeilijke momenten was ik er altijd bij. Eén daarvan was de hervorming van de WAO die op weerstand stuitte. Kok zei: ‘Ik stop ermee.’ De enige uitweg die er was, hebben wij genomen: een congres organiseren en steun vragen.

Beslissingen nam Kok alleen. Hij hakte nooit tijdens een vergadering een knoop door. Hij hoorde iedereen aan, ging weg en nam een beslissing. Aarzelend? Nee, dat was hij niet. Hij wilde even op de kwestie kauwen, even wegen. Zo deed hij dat ook toen prins Willem- Alexander met Máxima wilde trouwen. Hij wist wie hij om raad moest vragen en nam de leiding.”

Lees ook:

Wim Kok (1938-2018) wilde minister-president zijn van alle Nederlanders

Wim Kok kon partijen die ogenschijnlijk ver van elkaar stonden bij elkaar brengen. Dat deed hij als voorzitter van de FNV, en dat deed hij als premier van twee paarse kabinetten.

Reacties op het overlijden van Wim Kok

In de reacties op het overlijden van Wim Kok klinkt niets anders dan lof door. Premier Mark Rutte: ‘Hij was zowel architect als aannemer van het poldermodel. Kok was een man om naar op te kijken’.

Met president Clinton, tijdens een bezoek aan Moskou in 1995. Beeld AP
Tussen bondskanselier Kohl en premier Blair op de EU-top in 1997 in Noordwijk. Beeld ANP
Begroeting van de Amerikaanse minister Albright op het Binnenhof, 1997. Beeld ANP
Met president Chirac bij de opening van de Eurotop in Amsterdam. Beeld ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden