HERFSTVLINDERS VERMOMD ALS DORRE BLADEREN

Er zat een nachtuiltje op het raam. Net een driehoekje met een sterk gegolfde basis. Het lamplicht uit de kamer bescheen zijn onderkant: een dik lijfje en effen bruine samengevouwen vleugels. Zo kon je niet de rozerode en roestig bruine tinten zien van de bovenkant van de vleugels.

Aan die mooie kleuren heeft het roesje zijn naam te danken. De laatste roesjes van het jaar komen nu uit de pop. Ze zoeken huizen, schuren, holle bomen en grotten op om te overwinteren. Ik herinner me uit mijn jeugd dat in deze tijd van het jaar altijd roesjes bij het plafond in de lange gang door de school zaten. Die bleven daar de hele winter. Het roesje op het raam was ongetwijfeld ook op zoek naar een geschikte plek om te overwinteren. Roesjes zijn niet elk jaar even algemeen, maar dit jaar heb ik er nogal wat gezien. Ze vliegen van begin augustus tot in oktober en na de overwintering tot in juni. In het voorjaar vliegen ze 's avonds en 's nachts op de bloeiende wilgekatjes. De slanke groene rupsen zijn erg beweeglijk. Van mei tot oktober kom je die tegen op wilgen en soms ook op populieren. Ze verpoppen zich in september of oktober in wat los bijeengesponnen bladeren.

Al na twee weken komen de vlinders uit. Met het uitbloeien van tuinsedums en buddleja's zijn de dagvlinders verdwenen. Ik liet voor het eerst na weken de luxaflex neer. Er vielen twee dagpauwogen uit, die achter het scherm een goed plekje gevonden dachten te hebben om de winter door te brengen. Maar er zijn ook vlinders, die vliegen wanneer men allerminst vlinders zou verwachten. Vlinders zijn immers dieren van zomer en zonneschijn? De elzetak- en de iepetakvlinder zijn zulke typische herfstvlinders. Ze vliegen allebei tot half oktober, maar je ziet ze zelden overdag, hooguit rustend tegen een boomstam of tussen het verkleurende lover. Daar zijn ze heel moeilijk te vinden, want ze zijn niet alleen okergeel van kleur, zwak sproetig met bruinige vlekjes en met een wazige tekening van twee lichtbruine dwarslijnen, maar ze hebben ook gehakkelde vleugelranden, net als het roesje, waardoor ze sterk op een verkleurd herfstblad lijken. Het enige duidelijke verschil tussen de twee soorten is de kanariegele beharing op het borststuk van de elzetakvlinder, die bij de iepetak meer okerkleurig is.

Elze- en iepetakvlinder komen naast elkaar voor in het hele land. De mannetjes hebben gekamde sprieten, fantastische reukorganen, waarmee ze de vrouwtjes op kilometers afstand kunnen opsporen. Voordat de vrouwtjes in oktober dood gaan, leggen ze eitjes, die overwinteren. De iepetakvlinder legt die niet alleen op iepen, maar ook op linden, berken, eiken, elzen, esdoorns, wilgen, pruimen en nog wel andere loofbomen. Ook de elzetakvlinder is niet eenkennig: ze neemt ook berken, wilgen, linden en populieren voor lief. De rups is een spanner, die sprekend op een dood takje lijkt. Van de iepetak is die te vinden in mei en juni, van de elzetak van juni tot in augustus. Het zijn geen snelle groeiers. Ze nemen er echt de tijd voor, want de hele cyclus van ei tot ei duurt een jaar. Er is dus maar één generatie. De agaatvlinder is een nachtuiltje, net als het roesje. Je vindt hem bijna het hele jaar door, direct na de winter tot tegen de eerste nachtvorst. Agaatvlinders zijn het talrijkst in de herfst, juist nu dus. Ze komen minder vaak op licht af dan de iepetakvlinders. Overdag rusten ze op boomstammen of muren. Ze lijken dan erg op een dood blaadje, omdat ze hun naar achteren gelegde vleugels een beetje in de lengte oprollen. Die vleugels vertonen een heel kenmerkende tekening van bruine, olijfgroene en roze vlekken, die sterk doet denken aan de halfedelsteen agaat. Rupsen zijn er ook een groot deel van het jaar. Rupsen die in september uit het ei komen, overwinteren gewoon in de open lucht en vreten bij zacht weer nog van de planten. In de lente verpoppen ze zich, maar er zijn ook nog rupsen te vinden tot in juni. Niet alleen rupsen, maar ook vlinders en soms poppen overwinteren. Daarom zijn agaatvlinders zo vroeg in het jaar alweer present. De rupsen leven op planten als dovenetel en brandnetel, vooral ook in tuinen, waar ze zich soms voeden met geraniums, want de agaatvlinder is een echte cultuurvolger, die zich overal vestigt waar mensen wonen. Maar ik ben ook al eens agaatvlinders tegengekomen op de Terschellinger Boschplaat, ver van enige bewoning.

Takvlinders en agaatvlinders zijn niet eens de laatste vlinders, die we dit jaar nog buiten kunnen zien. Tegen het eind van deze maand verschijnt de bruin gebandeerde vlinder of grote wintervlinder, begin november de kleine wintervlinder. Die wintervlinders lijken helemaal niet op elkaar: de grote is okergeel als een iepetakvlinder, de kleine effen bruin. Alleen de mannetjes hebben vleugels en zoeken, geleid door hun uitstekende reukvermogen, de vleugelloze vrouwtjes, die geduldig op een boomstam wachten tot ze gevonden worden. Vooral de mannetjes van de kleine wintervlinder komen op licht af.

Nog even wat nagekomen berichten over het voorkomen van koninginnepages deze zomer. Rennie Boer uit Ommen kampeerde deze zomer in Neeritter in Limburg. Daar kwam de vlinder op mijn vlaaitje zitten. Ze bleef daarna een hele tijd in de buurt van de tent rondfladderen. Het leek of ze wat met ons kwam spelen: op het vlaaitje, op je hand, op de tent, tot ze ineens verdwenen was.

Martine Noort schreef me dat half augustus een koninginnepage rondvloog in hun nieuwe tuin in Voorschoten en dat een paar weken later zes rupsen van deze bijzondere vlinder met een enorme snelheid de venkel kaal vraten. “Op een gegeven moment waren alle pagerupsen weg”, schreef ze. Maar ze heeft niet kunnen ontdekken waar de poppen zaten. De poppen overwinteren vastgehecht aan stengels van kruiden. Vinden is heel moeilijk als de stengels verdorren, want de poppen hebben dezelfde grauwbruine kleur als dode stengels. Laat de dode stengels daarom in de tuin staan tot het volgende jaar. Anders is de kans groot dat je de pagepoppen weggooit. Het is toch de vraag of de poppen onze winter overleven.

NATUUR DEZE WEEK

Op mooie dagen zingen sommige vogels nog. De matkop is zoUn zanger. Zijn slepende liedje hoor je vooral in moerasbossen. De merel neuriet op mooie dagen een beetje prevelend voor zich heen. Nog steeds passeren tjiftjaffen op weg naar het zuiden, luid zingend als ze op hun reis neerstrijken in bos of park. De trek van roodborsten uit noordelijker streken komt ook flink op gang. Roodborsten trekken Ts nachts. In de vroege morgen strijken ze neer in tuinen, plantsoenen en parken en tikkeren en zingen dan om andere roodborsten op een afstand te houden. Vinken trekken overdag. Hun roep is op heldere dagen niet van de lucht, maar meestal vliegen ze dan zo hoog dat je ze nauwelijks ziet. De eerste kepen, nogal bont gekleurde vinken uit het noorden, zijn deze week gearriveerd. In tuinen en parken komen nu ook de minuscule goudhaantjes, die in de broedtijd hoofdzakelijk te vinden zijn in sparrenbossen. Vlaamse gaaien zoeken eikels om die in de grond te verstoppen als voorraad voor slechte tijden. Veel gaaien uit noordelijker gebieden trekken nu door. - Overal zijn bessen te vinden. Wie het goed met de vogels meent, kan ze verzamelen en drogen. In de winter zijn gedroogde bessen een welkom voedsel voor mussen, vinken, roodborsten, mezen, merels, koperwieken, kramsvogels en Vlaamse gaaien. - Populieren, berken en vlieren beginnen al te kalen en het oranje verkleurende krentenboompje is op veel plaatsen al bijna kaal, maar toch zitten ook nog veel bomen volop in het groen. - Al is het oktober, buiten is nog veel te beleven aan bloeiende planten. Op de zandgronden, in de duinen en op zandige bouwterreinen bijvoorbeeld, bloeien nog rolklaver, zeepkruid, zandkool, stalkaars, jacobskruiskruid, teunisbloemen, boerenwormkruid en korrelganzevoet, op omgewerkte grond kamillen en doornappel en op dijkhellingen wilde cichorei. Het gele bezemkruiskruid beleeft nu zijn volle bloei, maar deze nieuwkomer heeft zijn oorsprong in Zuid-Afrika. Het bezemkruiskruid breidt zich jaarlijks verder uit langs spoorlijnen in het hele land.

EN VERDER

Morgen zal John Reijnders een paddestoelenexcursie leiden in de oeverlanden ten noorden van het Nieuwe Meer bij Amsterdam. Volg vanaf het viaduct na de Schinkelsluizen de bordjes met pijlen naar het veldstudiecentrum 'De Waterkant'. De excursie, die daar om 11 uur begint, kost niets voor leden en donateurs van de vereniging 'De Oeverlanden Blijven'. Anderen betalen f 2,50. - IVN-activiteiten voor het publiek: vandaag paddestoelenexcursie in Olterterp, om 10 uur van de parkeerplaats van het Witte Huis; paddestoelenexcursie in het Rammekensbos bij Ritthem, om 13.30 uur bij de ingang van het bos; paddestoelenexcursie in het Rijsterbos vanaf het Mirnser Klif, om 14 uur van de parkeerplaats Paviljoen Mirnser Klif; morgen vogeltrekwandeling met de Vogelwerkgroep in De Kulert in Deurne, om 8.30 uur van het missiehuis aan de Vlierdenseweg; zwerftocht van drie uur, om 9.30 uur van ANWB-kantoor, Achterdoelen in Ede; paddestoelenwandeing in de Motketel in Niersen, om 9.30 uur van Orpheus in Apeldoorn; excursie in het Anholtsebroek, om 10 uur op het parkeerterrein Ajax, sportpark Breedenbroek bij Terborg; paddestoelendag in de heemtuin aan de Nieuweweg 135 in Muntendam met excursies voor jong en oud, oesterzwam eten, knutselactiviteiten en nog veel meer, tussen 10 en 16 uur; wandeling met aandacht voor paddestoelen en bosvruchten in de stuifduinen en het bosgebied bij Soest, om 14 uur bij restaurant De Korte Duinen aan de Birkstraat; Oosterwijkwandeling in Zelhem, om 14 uur van boerderij Reinders aan de Ruurloseweg, tweede bushalte na de kerk aan de markt in Zelhem, bus 20; paddestoelenwandeling in de Oerlese bossen, om 14 uur van Zandoerle bij de Brink bij het kanon. - Tot 31 december is in het Natuurmuseum Groningen aan de Praediniussingel 59 een tentoonstelling voor jonge kinderen ingericht, getiteld 'Nachtwereld', die gaat over dieren zoals de das die 's nachts actief zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden