Herenigd Cyprus nog ver weg

Op Cyprus zijn sinds vorige week aan Griekse en Turkse zijde politici gekozen die hun eiland willen herenigen. Maar een herenigd Cyprus is alleen mogelijk met instemming van Ankara en Parijs.

Zal een communist Cyprus eenheid brengen na 34 jaar verdeeldheid? Sinds vorige week is Dimitris Christofias president van het Griekse deel van het eiland. Bij zijn installatie zei hij dat hereniging met Turks-Cyprus zijn ’eerste prioriteit’ is.

Eén pluspunt is er al: via Cypriotische vakbonden heeft Christofias goede banden met de eveneens linkse Mehmet Ali Talat, president van Turks-Cyprus. Die reageerde opgetogen en meldde dat de hereniging dit jaar nog een feit kan zijn.

De sterren lijken zo voor het eerst sinds 1974 echt gunstig te staan voor hereniging van Cyprus. In dat jaar bezette het Turkse leger het noordelijke deel van het eiland, na een door Athene gesteunde militaire coup. Sindsdien is het eiland gedeeld – in het noorden zijn nog steeds zo’n 35.000 Turkse militairen gelegerd.

Dertig jaar lang waren het vooral de Turken, geleid door hardliner Rauf Denktash, die dwars lagen bij het zoeken naar een oplossing. In 2004 werden de rollen echter omgedraaid. Terwijl de Turks-Cyprioten onder Talat (en Turkije) in een referendum een VN-voorstel (het ’Annan-plan’, zie kader) voor hereniging steunden , wezen de Grieks-Cyprioten datzelfde plan af, daartoe opgeroepen door president Tassos Papadopoulos.

Met de verkiezing van Christofias is Papadopoulos van het toneel verdwenen. Alleen dat al is een hoopvol teken, zegt Rob Boudewijn van het Clingendael-instituut. Ook Hugh Pope van denktank International Crisis Group ziet nieuwe kansen. „Er is een golf van optimisme, niet alleen op Cyprus, maar ook in Europa en de Verenigde Staten. Ik denk dat de Verenigde Naties op korte termijn nieuwe besprekingen zullen initiëren. Met politieke wil kan er zeker een oplossing komen.”

Pope ziet verschillende redenen waarom de Grieks-Cyprioten nu wél klaar zijn om een herenigingsplan te omarmen. De Grieken zijn vooral als de dood dat het Turkse deel van Cyprus, dat nu alleen nog door Turkije wordt erkend, ook voor andere landen een officiële status krijgt. Dat zou de feitelijke en definitieve deling van het eiland betekenen.

Pope wijst op Kosovo, de Servische provincie die zich onlangs met steun van veel Europese hoofdsteden eenzijdig onafhankelijk verklaarde. „Daar zijn ze in Cyprus van geschrokken.” Wat de Albanezen in Kosovo lukte, zouden de Turken van Cyprus misschien ook voor elkaar krijgen. Zeker nu ze meer sympathie van de buitenwereld krijgen. Pope zegt dat de Grieken hun ’morele gelijk’ verspeeld hebben toen ze in 2004 tegen ’Annan’ stemden en een paar dagen later vrolijk (en zonder de Turken) toetraden tot de Europese Unie. Sindsdien houdt Cyprus bovendien financiële hulp tegen die de EU aan Noord-Cyprus had toegezegd. „De positie van de Turks-Cyprioten is daardoor sterker geworden; ze zijn minder geïsoleerd”, aldus Pope.

Ook James Ker-Lindsay, Cyprus-expert aan de Kingston Universiteit in Groot-Brittannië, meent dat ’Kosovo’ grote invloed heeft op de Grieks-Cypriotische psyche. „Hoewel de Turkse Republiek van Noord-Cyprus illegaal is verklaard door de VN-Veiligheidsraad, laat Kosovo zien dat de internationale gemeenschap dingen niet eeuwig op zijn beloop laat.”

Daarnaast zijn er ook meer pragmatische redenen voor de Grieken om te zoeken naar hereniging, bijvoorbeeld omdat ze een betere relatie met Turkije willen. Ankara erkent Cyprus momenteel niet. „De intellectuele en de zakenelite in Grieks-Cyprus zijn meer bereid om de relatie met Ankara te normaliseren”, zegt Pope. „Turkije is de grootste economie in de regio. Egypte, Israël, Jordanië praten allemaal met Turkije. Cyprus zou met zijn ligging een financieel en dienstverleningscentrum in de regio moeten zijn. Maar als iedereen met Turkije praat, behalve jij, hoe ga je dat dan voor elkaar krijgen?”

Boudewijn van Clingendael is wat sceptischer over de Grieks-Cypriotische happigheid: „Er liggen nog heel wat problemen op tafel. Er moet een gemeenschappelijke grondwet geschreven worden, er moet iets gedaan worden met de vluchtelingen, met eigendomsrechten.” James Ker-Lindsay noemt ’veiligheid’ als voornaamste zorg voor de Grieks-Cyprioten. Die willen het liefst dat alle Turkse militairen zo snel mogelijk vertrekken, sneller dan de vijftien jaar die het Annan-plan voorschreef.

De tragiek van Cyprus is echter dat ook al worden de inwoners van het eiland het eens, de kwestie daarmee niet is opgelost. Boudewijn van het Clingendael-instituut: „Als Cyprus een geïsoleerd eiland was, dan was het allemaal wel te regelen. Maar de inwoners zelf kunnen niet beslissen over een hereniging. Dat is slechts een eerste stap.”

De voornaamste obstakels liggen namelijk niet in de oostelijke Middellandse Zee, maar elders, in Ankara bijvoorbeeld. „Turkije moet opnieuw overtuigd worden om in te stemmen met een herenigingsvoorstel”, zegt Boudewijn. „De Turken hebben de vorige keer hun nek uitgestoken door het Annan-plan te steunen, en ze hebben de klep op hun neus gekregen toen de Grieken tegenstemden. Zij bedenken zich wel twee keer voor ze opnieuw hun steun uitspreken.”

Ker-Lindsay: „Turkije had in 2004 maar één reden om het Annan-plan te steunen, en dat was om toetreding tot de Europese Unie dichterbij te brengen.” Nu vormt de kwestie-Cyprus juist een enorm obstakel voor toetreding. Ankara weigert Cypriotische schepen toe te laten tot zijn havens, waardoor een deel van de onderhandelingen met de EU stil ligt.

Pope, Boudewijn en Ker-Lindsay geloven dat de Turken alleen meewerken als ze opnieuw de toezegging krijgen dat ze mogen toetreden tot de EU. Maar juist daar ligt een fundamenteel probleem. Sinds 2004 hebben verschillende Europese landen zich tegen een Turkse toetreding uitgesproken, met als belangrijkste woordvoerder de Franse president Sarkozy.

De sleutel tot de kwestie-Cyprus, ligt daarom niet in Nicosia, niet in Ankara of Brussel, maar uiteindelijk in Parijs. Als Sarkozy een tegemoetkoming aan Ankara tegenhoudt, ziet Boudewijn het somber in voor Cyprus: „Als de Turken het perspectief van de EU-toetreding niet meer hebben, dan zullen ze wat betreft Cyprus hun kont tegen de krib gooien.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden