Herder zoekt waardering

Er heerst onrust onder schaapherders. Ze verwijten elkaar de markt te verpesten. Jammer, vindt Clemens Oude Groeniger. 'Wij moeten juist samen in verzet komen tegen de vrijemarktwerking.'

In kerkdiensten en kerstsamenzangen zal dezer dagen dat oude vertrouwde kerstliedje weer klinken. Over de herdertjes die bij nacht in het veld lagen, trouw de wacht hielden - hun schaapjes geteld - en na het horen van engelenkoren haastig naar Bethlehem gingen, waar zij het kind vonden. Of dit liedje het herdersbestaan van toen juist weergeeft, is voor de zeggingskracht van het geboorteverhaal niet belangrijk.

Zo was het - misschien - destijds. Nu, tweeduizend jaar later, ziet het leven van een herder er anders uit. De ruim honderd herders die Nederland tegenwoordig weer telt, zijn niet meer de schapenhoeders van weleer, die vooral leefden van de productie van mest, vlees en wol. Hedendaagse herders zijn vooral landschapsbeheerders, die werken in opdracht van grote natuurorganisaties en particuliere landeigenaren. Trekkend door heide, duinen, over schraallanden en dijken, leveren zij met hun grazende schapen als instrument een bijdrage aan de biodiversiteit van de Nederlandse landschappen.

Bij nacht liggen de herders ook niet meer in het veld. Elke avond brengen ze hun kudde naar een schaapskooi of zetten ze hun schapen tussen mobiele rasters in een nachtvak. Hoe die herders in de velden bij Bethlehem erin slaagden 'met haast' te gaan, vertelt het verhaal niet, maar haasten is nu juist iets wat met schapen niet lukt. Even snel je kudde verplaatsen van A naar B, is er niet bij.

Bijna drie hele dagen had de Wageningse herder Clemens Oude Groeniger ervoor nodig om met zijn kleine driehonderd Veluwse heideschapen van landgoed Zuylestein bij Amerongen te lopen naar het Renkumse Beekdal, waar een volgende begrazingsklus wacht. Voor de vroege decemberavond valt, gaat hij nog even kijken hoe zijn schaapjes erbij staan. Twee uur geleden heeft hij ze hier achtergelaten, binnen de netten van het nachtvak. Een verplaatsbaar stroomapparaat met een accu zorgt ervoor dat de rasters onder stroom staan; een informatiebord waarschuwt de voorbijgangers. Het telefoonnummer van de herder staat erbij, voor als er iets mis mocht gaan. "Er is 's nachts wel eens een schaap uit het vak gesprongen, maar met diefstal of vandalisme heb ik nog nooit te maken gehad."

Drukbegrazing

Tevreden constateert Oude Groeniger dat de dames goed aan het werk zijn. "Kijk, daar langs de netten kun je al zien dat ze flink van het gras hebben gevreten." Morgenochtend komt hij terug om de kudde te verplaatsen naar het volgende begrazingsvak. "Terreineigenaar Staatsbosbeheer wil hier een langgerekte grasstrook langs de beek intensief laten begrazen, zodat er lucht komt in de dichte grasmat en planten en kruiden weer een kans krijgen de kop op te steken. Dat natuurdoel kun je alleen bereiken met drukbegrazing, zoals we dat noemen. Zou ik de schapen hier alleen hoeden, dat wil zeggen met de grazende kudde en de honden langzaam door het terrein trekken, dan levert dat niet de intensieve begrazing op die de opdrachtgever hier verlangt."

Na de middelbare en hogere landbouwschool en de universiteit in Wageningen werkte Oude Groeniger een tijdlang als adviseur voor biologische bedrijven. Leuk werk maar, na goed bevallen vingeroefeningen met enkele hobby-schapen, trok het herdersbestaan hem steeds meer. In 2012 besloten hij en zijn vrouw Marjel Neefjes een kudde Veluwse heideschapen te kopen. Sindsdien is hij fulltime herder van 'Grebbeveld Schapen &zo'. Neefjes, die ook nog anderhalve dag werkt als journalist, zorgt voor dat '&zo': zij doet de administratie, runt een viltatelier en een winkeltje met onder meer lamsvlees en viltproducten. Verder organiseert ze evenementen, zoals de jaarlijkse Lammetjesdag en de levende kerststal, die ook overmorgen, Tweede Kerstdag, weer te bezoeken is.

Hun nieuwe bestaan geeft veel voldoening maar het is geen vetpot. Met hun kinderen wonen ze in een gewoon rijtjeshuis. De Grebbestal, de Grebbewinkel en het viltatelier zijn gevestigd in een voormalige proefboerderij van Wageningen UR. Daar vinden ook de evenementen plaats. Van eigenaar Bouwfonds mogen ze de boerderij antikraak gebruiken, maar niet meer voor lang. "Er zijn plannen voor een nieuwe woonwijk om de boerderij heen", vertelt Neefjes. Ook in het boerderijcomplex zullen woningen komen." Het herderspaar is druk op zoek naar een andere locatie. Tot begin april, als de lammertijd achter de rug is en Oude Groeniger weer met de kudde op pad gaat, hopen ze nog te kunnen blijven.

Behalve hun onzekerheid over de toekomstige huisvesting is ook het verkrijgen van voldoende begrazingsopdrachten steeds opnieuw een onzekere factor in hun bestaan. Dat geldt voor alle herders. "De bestaanszekerheid van herders is onder druk gekomen, doordat de grote natuurorganisaties als Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de 12Landschappen vaak alleen kortlopende contracten met herders afsluiten. Bovendien zijn ze een paar jaar geleden begonnen met aanbestedingsprocedures voor het begrazingswerk", legt Oude Groeniger uit. "Met andere herders moet je, net als bij een bouwproject, inschrijven op werk dat je vaak al jaren doet. Kiest de opdrachtgever voor een andere herder, dan ben je zomaar een voorheen vaste opdracht kwijt, en daarmee een deel van je inkomsten."

Het systeem van aanbestedingen speelt kuddes tegen elkaar uit, stelt Oude Groeniger. Een onwerkbare situatie, vindt hij, omdat er in de wereld van de schaapherders geen sprake kan zijn van een vrije markt van vraag en aanbod. "Een bouwbedrijf uit Brabant kan intekenen op een project in Groningen, maar een schaapherder in Gelderland kan niet met zijn kudde naar Friesland trekken voor een begrazingsklus. Een herder is met zijn kudde gebonden aan de eigen regio, dat vragen opdrachtgevers juist ook. Als er een grote opdrachtgever verdwijnt, moet de herder stoppen of verhuizen. Bovendien is investeren in een stal of kudde heel moeilijk als je niet zeker bent van werk."

Samenwerking

De herders moeten zich samen hard maken voor betere arbeidsvoorwaarden, eerlijke contracten en reële vergoedingen, vindt Oude Groeniger. "Niet de herders zijn het probleem, maar de aanbestedingen waarmee opdrachtgevers de begrazingsopdrachten in de markt zetten." Om die reden vindt hij het spijtig dat het dit jaar opgerichte Gilde van Traditionele Herders zich afzet tegen de grotere begrazingsbedrijven. Volgens het Gilde duwen deze 'commerciële jongens' de kleine herders uit de markt en zouden ze niet 'traditioneel' werken.

"Onze ervaring is dat de grotere bedrijven en de eenmanskuddes wel prima naast elkaar kunnen bestaan. Wij werken net zo traditioneel als de Gilde-herders, we doen alles lopend en hebben ook een oud schapenras. En toch werken we ook heel plezierig samen met De Wassum, een van de 'commerciële jongens' waarop het Gilde zijn pijlen richt. We voeren op de Utrechtse Heuvelrug al jarenlang verschillende projecten uit voor De Wassum. Inmiddels doen we steeds meer zelfstandig, maar de Wassum heeft ons goed op gang geholpen."

"Waar we met z'n allen vanaf moeten", benadrukt Oude Groeniger nog eens, "is die aanbestedingsplicht. Behalve dat dit systeem herders tegen elkaar uitspeelt, gaat daarmee ook de jarenlange gebiedskennis verloren, die een herder heeft opgedaan. Natuurbeheer vergt een lange adem en juist daarom is een langdurige samenwerking zo belangrijk. Een goede verstandhouding en goed overleg tussen opdrachtgever en herder, inclusief evaluatie achteraf, biedt de garantie dat de natuurdoelen die de opdrachtgever voor ogen heeft met zijn terrein, over de jaren heen ook worden gehaald."

Veel mensen genieten enorm van de rondtrekkende schaapskuddes in het Nederlandse landschap. Dat je daarvoor - letterlijk - niets koopt, daarover zijn Oude Groeniger en Neefjes het roerend eens met het Gilde. "Die maatschappelijke en culturele waardering is in feite een publieke dienst, waar herders niet voor worden betaald. Daarvoor moet je dus een andere oplossing zoeken." Dat kan door geld te vragen, zoals het Gilde voor vier noodlijdende leden doet, met de doneeractie 'Help de herders de winter door'. Oude Groeniger en Neefjes doen dat op hun eigen manier. "Als mensen ons willen helpen, nodigen we ze graag uit om bij ons hun winterinkopen te komen doen, of crowdfunder te worden. Dat is voor ons de beste manier om waardering voor ons werk te krijgen."

De Grebbewinkel

Het winkeltje van herdersechtpaar Clemens Oude Groeniger en Marjel Neefjes in de boerderij aan de Haarweg 12 in Wageningen is elke zaterdag geopend van 10 tot 12 uur. Er is volop lams- en schapenvlees te koop, diepgevroren, in pot, als droge worst en verwerkt tot lamsgoulash of lamsstoof. Ook verkoopt Neefjes er viltproducten uit eigen atelier. www.grebbeveld.nl

Driemaal per jaar hoedt Clemens Oude Groeniger zijn kudde een weeklang op landgoed Zuylestein bij Amerongen. Dit najaar moesten zijn schapen hun tanden zetten in het gras rond de jonge beukenaanplant, die met maaimachines te veel zou beschadigen. In de afgelopen drie jaar heeft hij het terrein goed leren kennen en met de landgoed- eigenaresse een goede verstandhouding op- gebouwd. In het voor- en najaar organiseren ze gezamenlijk 'de intocht van de kudde' waar altijd veel publiek op afkomt.

De kleurvlakken op de schapenvacht geven aan wanneer ze gedekt zijn. Aan de stippen kan de herder zien of het schaap drachtig is of niet, en hoeveel lammetjes eraan komen.

De bestaanszekerheid van herders is onder druk gekomen, doordat we alleen kortlopende contracten krijgen'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden