Herdenking oud-premier Wim Kok: ‘Hij was een reus op wiens schouders wij konden staan’

Vlaggen hangen zaterdag halfstok op het Binnenhof in aanloop naar de uitvaart van oud-premier Wim Kok. Beeld ANP

In aanwezigheid van zijn vrouw Rita en kinderen, vrienden en tal van prominenten uit politiek, bedrijfsleven en cultuur is Wim Kok vanmiddag in het Amsterdamse Concertgebouw herdacht. 

Premier Rutte prees de oud-premier als een man “aan wie alles echt was” en die zal voortleven als “de staatsman die hij was.” Lodewijk Asscher van Koks eigen PvdA sprak van de grote vriendelijke reus, “op wiens schouders wij konden staan, tegen wie Nederland aan kon leunen”.

Wim Kok, die op 20 oktober op 80-jarige leeftijd overleed, werd eerder vandaag in besloten kring begraven.

Oud-senator Klaas de Vries leidde de plechtigheid en opende met een gedicht van M. Vasalis, dat de familie koos voor de rouwkaart. ‘Buiten het raam, gedeeltelijk verlicht / Zweeft in de nacht een lang groen blad / En al mijn angst, door licht en warmte eerst gestild / Breekt los, verlicht, betrapt. De PvdA’er De Vries was op twee posten (sociale en binnenlandse zaken) in het tweede kabinet Kok.

De Vries heette in het Duits en Engels de buitenlandse gasten welkom, onder wie de Duitse Bondspresident Steinmeier.

Onder de genodigden in het Concertgebouw bevond zich verder vrijwel de gehele Nederlandse politieke elite, dwars door partijlijnen en tijdperken heen. Tal van oud-collega’s van Koks beide kabinetten in de jaren 1994 tot 2002, toen rode PvdA’ers en blauwe VVD’ers samen regeerden in wat de geschiedenis inging als Paars. Oud-premiers als Jan-Peter Balkenende en Dries van Agt waren er, beide van CDA-huize, partijgenoten als Eurocommissaris Frans Timmermans, oud-VVD-leider Frits Bolkestein, en ook cultuurpaus Joop van de Ende en topmannen uit het bedrijfsleven zoals oud-Shell-topman Jeroen van der Veer, die net als Kok een topfunctie bekleedt bij ING.

Jan Peter Balkenende en Dries van Agt voor aanvang van de herdenkingsbijeenkomst in het Concertgebouw. Beeld ANP

Premier Rutte memoreerde in zijn toespraak hoe Kok zo eens per jaar bij hem in het Torentje langskwam. “De man tegen wie ik als twintiger huizenhoog opkeek. Je sprak met hem gemakkelijk in vertrouwen. Hij wilde écht helpen.” Rutte typeerde Kok als een man zonder opsmuk, ijdeltuiterij of dubbele agenda. “Alles aan hem was echt.”.

Kok was volgens Rutte een kind van de wederopbouw, “een tijd waarin boterhammen nog met tevredenheid werden belegd”, voorvechter van de arbeiders die uitgroeide tot premier van iedereen. “Premier van een welvarend land, waarin gelijke kansen en individuele verantwoordelijkheid hand in hand gingen. Kok verenigde volgens Rutte twee zielen in een borst: de man van de barricades en de verstandige verbinder.

Schaduwzijden

Naast bewondering voor zijn leiderschap en stuurmanskunst sprak Rutte ook over de schaduwzijden van Koks premierschap. Met die donkerste schaduw van alle, als mens en premier: het drama Srebrenica, waar Nederlandse militairen de genocide op Bosnische moslimmannen en jongens niet konden voorkomen. “De wond die nooit dicht gaat, die zich op zijn gezicht aftekende zodra het ter sprake kwam.”

De sprekers na Rutte weerspiegelden de lange politieke en vakbondsloopbaan van Kok. Voorzitter Han Busker van de FNV, de vakfederatie waarvan Kok in de jaren tachtig de voorman was, schetste hoe Kok aan de wieg van het poldermodel stond. Met het in 1982 gesloten Akkoord van Wassenaar, afspraken over loonmatiging en arbeidstijdsverkorting tussen werkgevers en werknemers, toonde Kok veel moed in een roerige tijd, aldus de FNV’er.

Lodewijk Asscher, die net als Kok destijds, nu de Partij van de Arbeid leidt, beroerde een gevoelige snaar door persoonlijke herinneringen op te halen aan zijn voorganger “die behoorlijk intimiderend kon zijn, alleen al door zijn lengte.” Na de verkiezingsnederlaag van de PvdA in 2017 ging Asscher met lood in de schoenen bij hem langs. “Hoe zou hij reageren nu de vaas uit mijn handen kapot was gevallen? Maar Wim vroeg zich af wat híj hier aan bij had gedragen. Hij was een reus op wiens schouders wij konden staan, tegen wie Nederland aan kon leunen.” Asscher vertelde hoe hij deze zomer nog met Kok in diens tuin zat. “Wim had tot zijn ergernis, zoals hij zei, alle politieke ontwikkelingen kunnen volgen. Hoe zorgen we - hij zei nog altijd wij - dat veranderingen klimaatbeleid door gewone mensen begrepen worden? Ik ging er altijd weg met gloeiende wangen. Wim was de grote vriendelijke reus, die waakt over land en partij.”

Vertrouweling en partijgenoot Dick Benschop kreeg de lachers op zijn hand met het citeren van een van Koks eigen uitspraken: “Eigenlijk zou je premier moeten worden na je dood. Dan ben je op je best.”

Rutte houdt een speech tijdens de herdenking. Beeld EPA

Onderkoelde humor

Herman Tjeenk Willink sprak van het moreel gezag van Kok. “Hij was de minister van financiën aan wie mijn moeder zo haar portemonnee toevertrouwde. Hij behoorde tot de mensen die je altijd hebt gekend, ook al weet je dat dat niet echt zo is.” Minister van Staat Tjeenk Willink was tijdens het eerste kabinet van Kok de voorzitter van de Senaat en werd later vice-voorzitter van de Raad van State. In die rol was hij de hoogste adviseur van de regering. Ook Kok kreeg na zijn premierschap de eretitel minister van Staat.

Mede namens bewindslieden van het eerste kabinet Kok voert Margreeth de Boer het woord, oud-PvdA-minister van Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening en Milieu. Afgelopen week zei zij in Trouw over Kok: “Wim had een soort onderkoelde humor, op een aardige manier kon hij je plagen. Een man met vele kanten, nurks maar ook vrolijk en geestig . Hij was een heel goede, respectvolle voorzitter van de ministerraad. Dat de sfeer altijd goed is gebleven in Paars I, ondanks lastige politieke kwesties, daar heeft Wim zijn niet geringe steentje aan bijgedragen.” Tijdens de dienst sprak De Boer ook over de kunst, die Kok en zijn vrouw in de latere jaren een steeds warmer hart toedroegen.

Die kunst was tijdens de dienst aanwezig in de vorm van dans, muziek en zang. Balletdansers Igone de Jongh en Jozef Varga dansten het werk Trois Gnossiennes (deel 2 en 3) van Hans van Maanen uit op muziek van Eric Satie. Het Nederlands Kamerorkest speelde onder meer werk van Ravel en van Bach uit de Matthäus-Passion, musicalactrice en zangeres Brigitte Heitzer zong het lied Zonder Jou van Annie MG Schmidt. Namens de familie bedankte zoon Marcel Kok iedereen voor hun bijdragen.

Bill Clinton

Wim Kok overleed zaterdag 20 oktober aan een hartkwaal in het bijzijn van zijn vrouw Rita, kinderen en kleinkinderen. Zijn gezondheid was deze zomer snel achteruit gegaan. Uit het hele land, ook uit het buitenland kwamen er afgelopen week condoleances voor de premier, door velen getypeerd als ‘de laatste echt grote premier van Nederland’.

De Amerikaanse president Bill Clinton, met wie Kok in de jaren negentig enkele gedenkwaardige ontmoetingen had, roemde diens leiderschap in een verklaring. Kok had volgens Clinton het talent om consensus tot stand te brengen. “Dit zou een voorbeeld moeten zijn voor het effectief oplossen van problemen in de wereld van vandaag”, aldus Clinton, die daarbij mogelijk de huidige spanningen in de Amerikaanse politiek liet meeresoneren. De Nederlandse samenwerking tussen liberalen en sociaal-democraten inspireerde in de jaren negentig politici tot ver over de grens, met wat De Derde Weg ging heten. Het was de tijd vlak na de val van de Berlijnse muur, de wereld leek oude conflicten en tegenstellingen te boven gekomen.

Mensen die hun medeleven willen betuigen, kunnen dat  nog steeds doen in een online-condoleanceregister. Brieven en bloemen zijn ook welkom. Die kunnen naar het uitvaartcentrum worden gestuurd.

Op hoofdgebouwen van de overheid hangt op verzoek van minister-president Mark Rutte de vlag zaterdag halfstok.

Lees ook: 

Wim Kok wilde premier zijn van alle Nederlanders. 

Lees hier het In memoriam dat politiek redacteur en columnist Lex Oomkes schreef.

Herinneringen aan Wim Kok, de nuchtere leider van de jaren negentig

Collega-politici Thom de Graaf, Margreeth de Boer, Bram Peper, Job Cohen en Jan Pronk halen herinneringen op aan ‘de laatste echt grote premier’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden