Herdenken kan ook zonder religieuze rituelen

Nabestaanden zoeken troost bij elkaar aan het begin van een herdenkingsdienst tijdens de dag van nationale rouw in Australië op 7 augustus. Beeld anp

Donderdag markeerde Australië een dag van nationale rouw voor de 38 omgekomen ingezetenen op vlucht MH17. Net als op 23 juli in Nederland werd stilgestaan bij deze ramp, hingen de vlaggen halfstok en werden condoleanceregisters getekend. Maar er was een opvallend verschil.

In Australië werd die dag een interreligieuze dienst gehouden in de St. Patrick's Cathedral in Melbourne, waaraan christenen, joden, hindoes, moslims en boeddhisten een bijdrage leverden en politieke leiders en de Nederlandse ambassadeur Annemieke Ruigrok toespraken hielden. Interreligieuze herdenkingsdiensten met politieke en religieuze leiders maken geen deel uit van de Nederlandse traditie.

Post-christelijk land
Joost Röselaers, predikant van de Nederlandse kerk in Londen, schreef een opiniestuk dat zowel in de Volkskrant als de NRC werd geplaatst, waarin hij zei dat de afwezigheid van religieuze verwijzingen en rituelen bij de herdenkingen aangaf dat Nederland nu "definitief een post-christelijk land is geworden". Dit stond volgens hem in sterk contrast met Engeland, waar christelijke rituelen in tijden van ramp en rouw uit de kast worden getrokken en zelfs door veel atheïsten gewaardeerd worden.

Zelf denk ik niet dat de afwezigheid van een religieuze dienst op zichzelf een teken is van een uniek post-christelijk karakter van Nederland. De wekelijkse kerkgang in Australië is even laag als in Nederland - in beide landen iets minder dan 10 procent - en hoger dan in Groot-Brittannië. Het is eerder dat interreligieuze of oecumenische diensten Nederlanders minder aanspreken, ook niet toen Nederland nog een kerkgaande natie was.

Herdenken in stilte
De laatste keer dat de Nederlandse overheid een dag van nationale rouw uitriep na een ramp was na de treinbotsing in Harmelen op 8 januari 1962, toen 91 mensen om het leven kwamen. Ook toen was er geen gezamenlijke kerkdienst. Hoewel bijna alle overledenen werden opgebaard in de Buurkerk in Utrecht, was deze locatie ook gekozen vanwege de functionaliteit; in winter was het koud in de kerk. Daar konden nabestaanden hun geliefden identificeren. Er was geen nationale uitvaartceremonie; alle overledenen werden in eigen familiekring begraven. De officiële herdenking vond plaats in het parlement op 12 januari, waar de minister-president en de Tweede Kamervoorzitter korte toespraken hielden en de hoop uitspraken dat gebeden de nabestaanden konden troosten.

De Nederlandse invulling van de herdenking na de ramp in Harmelen suggereert dat het herdenken in stilte en afwezigheid van religieuze rituelen langer in Nederland bestaat dan de ontkerkelijking. Dit komt door het pluriforme karakter van Nederland en de overtuiging dat verschillende levensovertuigingen niet zomaar samengeraapt kunnen worden in een gemeenschappelijke ceremonie. Religie is in Nederland persoonlijk en privé; je levensovertuiging onderscheidt je van andere mensen. Dat is anders in de Engelssprekende wereld, waar religieuze rituelen juist worden gezien als zalvend en samenbindend in tijden van crisis.

KLM Mannenkoor
Toen 232 Nederlanders omkwamen bij de vliegramp in Tenerife in 1977, organiseerde de KLM een besloten herdenkingsdienst op Schiphol met de kisten en nabestaanden. Daarbij nodigde de luchtvaartmaatschappij een rabbijn, een dominee en een bisschop uit om te spreken. Het KLM Mannenkoor zong 'Beati Mortui' van Mendelssohn ('Zalig zijn de doden') en 'Vaste rots van mijn behoud'. Ik vraag me af of KLM een vergelijkbare dienst zou houden als de ramp in deze tijd zou zijn geweest. KLM kocht destijds overigens een stuk grond op de Amsterdamse begraafplaats Westgaarde, waar veel slachtoffers werden begraven in aanwezigheid van 20.000 bezoekers en met Nederlandse minimalistische stijl - geen godsdienstige rituelen, maar wel kranslegging door hoogwaardigheidsbekleders.

Ik voel mij wel aangetrokken tot de Australische vorm van herdenking, omdat ik geloof dat woord en zang uitdrukking kunnen geven aan gevoelens, die door stilte niet benoemd worden. Maar dat neemt niet weg dat Nederlanders op hun eigen manier ook indrukwekkend afscheid kunnen nemen. De stilte waarmee zij al die kisten hebben begroet heeft indruk gemaakt, ook in het buitenland. Moge de nabestaanden zich hierdoor getroost weten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden