Hennie de Swaan-Roos 1909 - 1995

Nog geen anderhalve maand geleden werd Hennie de Swaan door vriendinnen en vrienden geëerd met de speciaal voor haar in het leven geroepen Gerda Brautigam-prijs. Ieder mens kent wel één ander mens die bergen verzet. Zij was zo'n vrouw, die alsmaar acties ondernam tegen onrecht anderen aangedaan, zonder een geur van heiligheid om haar heen. Ze was wars van de bewondering die haar ten deel viel en moest een beetje lachen om de steeds vaker opduikende eretitel 'moeder van de vrouwenbeweging'. Dinsdag is Hennie de Swaan-Roos (85) in haar huis in Amsterdam overleden.

Tot begin dit jaar maakte De Swaan zich mateloos druk. Om het stilzwijgen rond de moord op Algerijnse vrouwen. Om de vernielde samenleving van Bosnië. En, in Nederland, om het gemarchandeer met de pil, straks uit het ziekenfonds wellicht, na de succesvolle strijd van vrouwen om met pil en recht op abortus te kunnen kiezen voor (ook hun eigen) menswaardigheid. Ze was via Provo en de Maagdenhuisbezetting (in 1969, inmiddels zestig jaar oud collecteerde ze met de schrijfster Mies Bouhuys voor de studenten) bij Dolle Mina betrokken geraakt. Man Vrouw Maatschappij volgde en Wij Vrouwen Eisen, en ze behoorde tot de bezetters van de Bloemenhove-kliniek. Maar achter de actiegroepen was Hennie de Swaan de initiator van de VOS-cursussen, waarin Vrouwen (ook buiten het welwetende Amsterdamse wereldje) zich Oriënteren op de Samenleving.

Met een grenzeloze energie keek ze voortdurend verder dan eigen land. Samen met de schrijfster Renate Rubinstein en (de huidige staatssecretaris voor cultuur Aad Nuis) zamelde ze de eerste tonnen in voor de anti-apartheidsstrijd in Zuid-Afrika. Ze was een pionier van het Medisch Comité Nederland-Vietnam. Haar grachtenhuis was even pied-à-terre voor de Noordvietnamese onderhandelingsdelegatie op doorreis naar Parijs.

Grenzeloos, tomeloos: haar geheim school, eenvoudig, in vriendschap. Over haar vriendenkring zei ze in 1984 in een interview in De Waarheid: “Het begon in de nacht van oud op nieuw van '40-'41, toen je van de Duitsers na twaalven nog even over straat mocht. Wij waren bij Emmy Andriesse en Dick Elffers (fotografe en ontwerper) uitgenodigd en kwamen bij hen binnen. God, dacht ik, nou moet ik hier tot vier uur blijven, eerder mochten we niet over straat. Maar de volgende ochtend om acht uur was ik er nog en ik ben eigenlijk nooit meer weggegaan.”

Als dochter van een kleine broekenfabrikant en een minstens zo politiek bewuste moeder (die in Coevorden presidente was van de plaatselijke afdeling voor vrouwenkiesrecht) belandde ze in 1924 in Amsterdam en trouwde ze (een 'choppe', een joodse bruiloft) met Meik de Swaan. Bij het uitbreken van de oorlog haalden ze op het nippertje de kade van IJmuiden niet, waarvandaan zij met de bevriende Lou de Jong wilden vluchten naar Engeland. Maar ze kwamen in mei 1945 veilig uit de onderduik.

Meik de Swaan bouwde met zijn geld een nieuw blad voor linkse intellectuelen (communisten èn niet-communisten), tot de toenmalige CPN de medewerkers niet in het gareel wist te krijgen en het blad om zeep hielp. Met Meik maakte Hennie 'Huize De Swaan' in de jaren van de 'koude oorlog' tot een trefpunt van Amsterdamse nonconformisten. Ook was het een komen en gaan van musici - hoboïst Han de Vries werd pleegzoon, pianist Reinbert de Leeuw trok met zijn vleugel in de kelder.

'Moeder van de vrouwenbeweging' en van zo veel meer werd ze misschien nog wel het meest door dat huis, met die tafel, soep erop, mensen over de vloer, gesprekken met vrienden, met hun kinderen. Haar ouderdom begon haar pas op het allerlaatst parten te spelen (onlangs nog werden de opnamen gemaakt van haar rol in een film, als Aletta Jacobs op haar oude dag). In een interview in Trouw in 1990 zei ze: “Niet je leeftijd is belangrijk, maar je levenshouding. Ik denk dat ik daardoor een van de rijkste mensen ben die er bestaan.”

Hennie de Swaan-Roos wordt morgen in Amsterdam op Zorgvlied begraven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden