Henk Vreekamp: geliefd bij vrijzinnigen én orthodoxen

Henk Vreekamp 1943-2016 Beeld TRBeeld

Theoloog Henk Vreekamp was een in brede kring gewaardeerde predikant, die in vele kerken thuis was. Maandag overleed hij, na een tragisch ongeval in zijn woonplaats, 72 jaar oud.

Het kan maar van weinig predikanten gezegd worden: dat ze geliefd zijn in zowel vrijzinnige als orthodoxe kring. Dat gold wel voor Henk Vreekamp. De ene zondag stond hij bijvoorbeeld op de kansel van de redelijk orthodoxe gemeente van de Utrechtse Jacobikerk. Een paar zondagen later verscheen hij in diezelfde stad in de Domkerk, een bij uitstek vrijzinnige gemeente. Het tekent de onafhankelijkheid van de protestantse theoloog en schrijver uit Epe.

Als Nederlander, als inwoner van het lage land - of beter nog: als bewoner van de Hoge Veluwe, waar hij het grootste deel van zijn leven doorbracht - kom ik voort uit het oude, Germaanse heidendom, stelde Vreekamp. Maar als christen, voegde hij daar dan aan toe, kom ik voort uit het Jodendom, uit Israël, het volk van God. Je zou kunnen zeggen dat het theologisch werk van Vreekamp eruit bestond die twee lijnen telkens met elkaar in verbinding te brengen: de Veluws-heidense wortels en de Joodse wortels.

Religieuze belevenis
In 2009 vertelde hij in Trouw over een religieuze belevenis die zijn leven en zijn werk als theoloog tekende: "Op een maandagmorgen zeventien jaar geleden zat ik in mijn studeerkamer tussen de boeken. Terwijl ik kom van ploeg en akker, zat ik daar met pen en papier. De muren kwamen op me af. Toen hoorde ik een stem, de stem van God: 'Naar buiten!'

"Ik ben nog steeds blij dat ik er gehoor aan heb gegeven", ging Vreekamp verder. "Ik ben gaan lopen, dagen achter elkaar over de Veluwe en ik herontdekte mijn wortels in de omgeploegde akkers. Op het Kootwijkerzand heb ik uit eerbied mijn schoenen uitgedaan. Met blote voeten kun je het zand beter voelen en ik besefte: hier beneden is het. Ik voelde de scheiding tussen de aarde, waarmee wij mensen het moeten doen, en de onbegrijpelijke en ontoegankelijke hemel boven ons. Het gaat om het aardse. Daarop valt het licht van de Bijbel, wat mij betreft een uitleg van de eerste zin van Genesis: 'In het begin schiep God de hemel en de aarde.'"

Heidense wortels
"Ik besefte ook dat ik stond op de grond van mijn voorouders en dat die geen christelijke, maar heidense wortels hadden. En ik ontdekte hun prachtige mythologie, waarin hemel en aarde, goden en mensen samenleven. Die wereld vond ik ook terug in mijzelf. Ook ik wil diep in mijn hart een godje zijn, alles zien, kunnen, en besturen. Ik las de Edda met rooie oortjes van herkenning. En terwijl ik in mij de oude goden hoorde roepen: 'Waarom hebben jullie ons in de steek gelaten', bedankte ik Lebuïnus, die op de Veluwe het christendom heeft gebracht: 'Bedankt dat je gekomen bent!' Want bij de oude goden gold het recht van de sterkste, terwijl de God van Israël daar nu juist niet aan meedoet", aldus Vreekamp in 2009.

Hij publiceerde er jaren later een reeksje boeken over, zoals 'Zwijgen bij volle maan. Veluwse verkenning van Edda, Evangelie en Tora' in 2003. In dat - goed ontvangen - boek schetste Vreekamp hoe hij op zoek ging naar zijn Veluws-heidense wortels. Van die wortels moet elke Noord-Europese christen zich bewust zijn, stelde Vreekamp. Want historisch gezien, zei hij, is het christendom een sausje over het heidendom.

Eskimo's
In een interview vertelde hij over een bezoek dat hij bracht aan een paar Eskimo-dorpen: "Je ontdekt dat bijvoorbeeld 'Zie het lam van God' daar niet kan, omdat er daar geen schapen zijn. Dat hebben ze dus vertaald als 'Zie de zeehond van God'. Dat klinkt in mijn oren niet hetzelfde, maar in die cultuur is er geen alternatief. Op eenzelfde manier heeft het evangelie hier in Europa voet aan de grond gekregen. In de vorm van 'De Heliand', een prachtige negende-eeuwse tekst waarin die heidense traditie van de Saksen doorschemert. Zo zijn de schapen in de kerstnacht paarden geworden, en dat er geen plek in de herberg was, is wegvertaald, want daar kon je bij de Saksen natuurlijk niet mee aankomen."

Met denken over alleen je Germaans-heidense wortels ben je er niet, zei Vreekamp. Nederlandse christenen, schetste hij, staan tussen het Noord-Europese heidendom en het Jodendom in. En ook met dat laatste hield hij zich zijn leven lang zeer nadrukkelijk bezig.

Niet dogmatisch
Nadat hij een aantal jaren als predikant had gewerkt in achtereenvolgens Oosterwolde en Epe, was hij tot aan zijn emeritaat in 2002 predikant bij de Raad voor de verhouding van Kerk en Israël van de toenmalige Nederlandse Hervormde Kerk (die in 2004 opging in de Protestantse Kerk). Hij was ook jarenlang betrokken bij het Overlegorgaan voor Joden en Christenen in Nederland.

Vreekamp noemde zichzelf een 'door Joodse vragen uitgedaagde heiden-christelijke theoloog'. Van dogma's hield hij niet: "Als de betekenis van tevoren reeds vastligt, bijvoorbeeld door een dwingend dogmatisch raster, kan het nieuwe niet meer oplichten."

Afgelopen maandagochtend - schrikkeldag, een dag voor het begin van de meteorologische lente - twitterde Vreekamp: 'De laatste dag van het jaar vandaag. Morgen is het nieuwjaarsdag. Een nieuwe lente en een nieuwe geluid'. 's Middags wandelde hij langs het gemeentehuis van Epe - Vreekamp was al die jaren in het Veluwse dorp blijven wonen. Een automobiliste werd onwel, zo vermoedt de politie, en reed in volle vaart op Vreekamp in. Hij overleed ter plekke.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden