Henk van der Linde 1915-2008

Hij stapte over van de reformatie naar Rome. Maar Henk van der Linde, de laatste pastor oecumenicus, heeft die stap later ook wel betreurd.

Wij schuilden getweeën in het bushokje bij de Nijmeegse Universiteit, herfst 2004. Toevallig troffen we elkaar daar. Samen met honderden anderen waren we te gast geweest op de 90ste verjaardag van de beroemde godgeleerde professor Edward Schillebeeckx, hadden toespraken aangehoord, een glaasje gedronken.

Schillebeeckx’ emeritus-collega Henk van der Linde was maar een stief jaartje jonger, maar honderd keer zo gezond. Schillebeeckx, broos aanwezig, werd alras door zorgende handen afgevoerd. Van der Linde kwiek, vitaal, felle blauwe ogen, niks stok of rollator, nam de bus.

Vorige week meldden zijn kinderen het overlijden van deze misschien wel laatste pastor oecumenicus in Nederland. Schillebeeckx worstelt nog altijd met zijn gehavende lijf.

Het degelijk hervormde onderwijzersgezin Van der Linde met zijn acht kinderen is indertijd vooral opgevallen om de opmerkelijke keuze van de vier zonen die theologie studeerden.

De ene, Simon, schoof ’naar rechts’ en was kerkelijk hoogleraar voor de gereformeerde bond in Utrecht. Broer Jan verloor zijn hart aan de zending in Suriname en was hoogleraar vanwege de Evangelische Broedergemeente.

Eén bleef ’gewoon hervormd’ predikant.

En dan was er Henk, die alle drie overleefde.

Als jonge predikant maakte hij de oprichting mee van de Wereldraad van Kerken, in 1948 in Amsterdam, hij beleefde het als een soort religieuze topervaring. Het zou nog ruim tien jaar duren voor hij de stap zette van deze wereldraad en zijn ’assemblees’ naar de wereldkerk. Protestantse kerken die maar splitsen en splijten, met hun provincialisme, zo moest het eigenlijk niet zijn, vond hij, en hij kwam tot de conclusie dat de katholieke kerk met haar veelheid van ordes, congregaties, riten onder één gezag een ruimer huis bood. Het ging hem niet om een ’onfeilbare paus’, wel om de ’wereldkerk’ met ’Petrus’ in Rome.

Heel veel later in zijn leven heeft hij die stap nog eens verantwoord in zijn biografie ’Van protestant katholiek geworden en beide trouw gebleven’. Van der Linde was gepromoveerd op een oecumenisch onderwerp. Gewoon in Utrecht, bij een hervormde hoogleraar; de gedachte om zelf katholiek te worden was eerst niet bij hem opgekomen, later wel – ’Rome’, de Una Sancta, had hem gegrepen. Toen hij in 1960 zijn overstap aankondigde liet zijn promotor hem vallen, evenals zijn hervormde gemeente in Middelburg. In die jaren ging het overigens net zo erg, erger, in het omgekeerde geval.

Protestanten waren ’liever Turks dan paaps’. Henk van der Linde had beter heiden kunnen worden of leproos, niet dat. Maar in de Rooms-katholieke kerk stak juist toen een andere wind op, die van het Vaticaans Concilie, van paus Johannes XXIII en van de open ramen. Dat was de kerk waar Henk van der Linde bij thuis wilde horen zonder dat hij er zijn verleden voor hoefde te verloochenen. De Katholieke Universiteit Nijmegen haalde hem binnen voor ’oecumenische theologie’. Voor wat anders? Wie anders?

Dominee Henk van der Linde, getrouwd, aantal kinderen, wenste ook in zijn nieuwe kerkverband ambtsdrager te zijn. Misschien was de populaire bisschop Bekkers van Den Bosch niet de beste pleitbezorger in Rome voor Van der Linde. Gehuwd en dominee en dan gehuwd en rooms-katholiek priester was niet meer geheel uniek, maar nog minder een automatisme.

Bekkers stierf jong en zijn opvolger Jan Bluyssen (nu al bijna 25 jaar emeritus) kon de klus klaren en hij deed dat creatief. In de Vaticaanse burelen was voor de oecumenische ijver in Nederland toch al geen begrip, maar Bluyssen ging bepaald verder toen hij als het ware het domineeschap van Van der Linde als een soort ’ambt’ erkende en de wijding tot diaken oversloeg.

Heeft Van der Linde zijn stap van de reformatie naar Rome achteraf niet betreurd? Die hele katholiciteit waar hij in de jaren vijftig zijn ziel voor gaf kan naar zijn zeggen de protestantse kerken ’geen lor schelen’. Maar erger: Van der Linde wist zich bekeerd door het vuur van Johannes XXIII, van de bisschoppen Bekkers en Bluyssen. Hij voelde zich bedrogen door de verharding en restauratie onder Paulus VI en Johannes Paulus II en hun benoemingenbeleid. Van der Linde wilde als het ware weer de ’Petrus’ terug die met liefde regeert, niet met machtsvertoon.

Toen ook voor hem, toch, de jaren gingen tellen schreef hij een fijnzinnig boekje waarin het thema ’oecumene’ week voor dat van de spiritualiteit van het oud worden – op weg waarheen?

Hij mijmert in dat boekje ook over dood en afscheid en de rituelen die daarbij horen. De voormalige protestant noemt de bewieroking van de kist ’een laatste omhelzing en de uitdrukking van het geloof in de herrijzenis’. En hij geeft een anekdote van de door hem zo bewonderde paus Johannes XXIII.

Deze ligt ’s nachts wakker van de kerk en al haar zorgen. Dan verschijnt God hem en vraagt:

’Van wie is de kerk?’

’Van U.’

Zoveel wist die paus Johannes natuurlijk heus wel.

God: ’Nou dan.’

Ergens bleef Henk van der Linde geloven in die kerk – tegen de verbittering.

Henk van der Linde werd geboren op 2 november 1915 in Overijssel. Hij is overleden op 10 juni 2008 in Nijmegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden