Help! Het zandpad wordt geasfalteerd

verharding | tekst | Zandpaden in veel Brabantse gemeenten zijn vogelvrij, vinden milieubeschermers. Dat gaat ten koste van flora en fauna én de cultuurhistorie.

W einig oogt op het eerste gezicht zo saai als een zandpad. Links een berm, rechts een berm, met daartussen zand. Maar in Brabant is het een heus issue. Het Brabantse zandpad wordt namelijk bedreigd. Niet door hoge temperaturen, wervelstormen of plensbuien, maar door gemeenten, die al dat zand graag straktrekken en voorzien van een stevige deklaag van steen of asfalt. Verharding dus. En dat is de Brabantse Milieufederatie (BMF) een doorn in het oog, legt Hetty Gerringa uit. "Met verharding gaan recreatieve, ecologische en historische waarden verloren. De paden worden veel gebruikt door wandelaars en fietsers, herbergen veel verschillende planten en dieren en hebben vaak een interessante geschiedenis."

Niet alle zandpaden in de provincie lopen gevaar. Paden die in natuurgebieden liggen worden over het algemeen goed beschermd en blijven buiten schot. Maar die in agrarisch gebied hebben het minder getroffen. "Die worden omgeploegd door de boer en bij het land gevoegd, of verhard door de gemeente", zegt Gerringa van de milieuorganisatie. Elke week komen er meldingen binnen van omwonenden en lokale natuurclubs die een zandpad verhard zien worden.

Uniform gemeentebeleid voor zandpaden is er in ieder geval niet. Elke plaats regelt de bescherming anders, wat leidt tot grote praktijkverschillen. Sommige gemeenten schenden de bestemmingsplannen onbewust, anderen ook bewust door zandpaden te verharden, zegt Gerringa. "Tegen de gemeente Zundert hebben we nu een hoger beroep lopen over de verharding van zes cultuurhistorisch waardevolle zandpaden." Eerder oordeelde de voorzieningenrechter dat er geen sprake is van verharding, omdat het geen 'gesloten materialen' zijn die voor de zandpaden worden gebruikt. De gemeente Zundert zegt zich dan ook 'bewust te zijn van de waarden van de zandpaden.'

Recreatieve waarde

Een van de paden die verharding boven het hoofd hangt is de Roovert in Hilvarenbeek, vlakbij de Belgische grens. De gemeente wil zo de verbinding tussen Poppel en Hilvarenbeek verbeteren en weerlegde alle bezwaren die daartegen zijn ingediend, ook die van de BMF. "Maar als dit pad verhard wordt, ga ik hier niet meer fietsen hoor. Dan rijden de auto's er tachtig kilometer per uur", zegt Frans Swinkels van de milieuclub, medewerker voor landschaps- en natuurbeleid. Tussen de bomen en de struiken door piepen nu oude boerderijen met rode luiken en grote rieten daken tevoorschijn. "Ze zullen de bomen ook wel willen snoeien voor de vrachtwagens", zegt Swinkels.

Voor de Scheidijk, een stukje verderop, is het al te laat. Het pad is deels verhard met puin om een natuurbegraafplaats toegankelijk te maken. De weg is verbreed, de berm is kaal. Er is geen asfalt maar puin gebruikt om de weg op te vullen, wie goed kijkt ziet stukjes ondefinieerbare tegel tussen de aangekoekte stenen zitten. Soms wordt ook plastic afval gebruikt voor verharding. "In een pad in Zundert vonden we een oude wc-borstel en een barbiepop", zegt Gerringa.

Aan de overkant van de autoweg is de Scheidijk nog te zien zoals die ooit was. Achter de slagboom kronkelt een donker pad met los zand, overhangende bomen en een volle berm.

Niet alleen fietsers en wandelaars raken bij verharding een mooi stukje pad kwijt, ook de flora en fauna hebben eronder te lijden. Asfalt zorgt voor een barrière in het leefgebied van de dieren en bovendien komt er een stuk meer verkeer, weet Gerringa. "Een weg van asfalt is een heel andere omgeving voor bijvoorbeeld een muis. Die voelt zich niet veilig en trekt er wel twintig keer op uit voor hij het waagt over te steken. Dat zijn twintig kansen op een aanrijding. Slangen en andere reptielen gaan midden op het asfalt liggen zonnen, want dat is lekker warm. De auto's horen of voelen ze op het stille asfalt niet aankomen."

Ook Hans Schep, districtsbeheerder van het Brabants Landschap, onderstreept dat er veel dieren zijn die profiteren van het zandpad. "De patrijs neemt graag een bad langs zo'n pad, graafbijen leggen hun eitjes in het zand. Verharding leidt bovendien tot intensiever gebruik en harder rijden, waardoor meer dieren zoals egels, hermelijnen en reeën gevaar lopen."

De gemeente Hilvarenbeek heeft verkeersremmende maatregelen zoals bloembakken en een voorlopige maximumsnelheid van 60 kilometer per uur beloofd voor de Roovertsedijk, maar Schep gelooft er niet in. "Hoe je het wendt of keert, mensen rijden er harder dan voorheen."

Goed, er zijn geen veldslagen op uitgevochten en de zandpaden waren ook niet cruciaal voor het succes van de Gouden Eeuw, maar er hangen wel bijzondere historische verhalen aan het pad. Zo heeft bijna elke gemeente wel een zandpad dat de Franse Baan heet. Hier marcheerden de Fransen overheen in de tijd van Napoleon. "Deze paden lagen altijd langs heidegebieden. Deze heide werd op bevel van Napoleon ontgonnen en er werden waterbakken geplaatst", vertelt Swinkels. "Dan konden de paarden daar grazen en drinken, in plaats van op het land van de boeren waar ze langs marcheerden. Zo bleef Napoleon bevriend met de boeren."

Swinkels legt twee atlassen naast elkaar, een uit 1994 en een uit 2004. "Op de kaart zie je goed welke paden verdwenen zijn." Kaarten zijn er wel, maar wat precies de waarde ervan is, weet nog niemand precies.

Monsterklus

"Dat gaan we nu inventariseren. Welke dieren en planten leven er precies, zijn die zeldzaam of niet en wat is eigenlijk de historische waarde van de paden? Hoeveel wandelaars, fietsers en ruiters gebruiken het pad? Zo brengen we de teloorgang in kaart en hopen we de ogen van de gemeenten te openen." Die gemeenten weten vaak niet wat ze in huis hebben en hoe ze het moeten beschermen. Terwijl het volgens Gerringa heel simpel is. "Leg via het bestemmingsplan de functie van zandpad vast en bescherm deze functie met regels tegen verharding."

De inventarisatie van de paden en de ecologische, recreatieve en historische waarde ervan is een monsterklus. "We hopen een methode te ontwikkelen zodat alle gemeenten de paden op dezelfde manier kunnen inventariseren. Dan kun je ook uniform beleid maken", zegt Swinkels. Samen met lokale organisaties en een leger vrijwilligers hoopt Swinkels zo snel mogelijk aan de gang te gaan.

Gerringa en Swinkels maken zich zorgen, maar helemaal zonder hoop zijn ze niet. "De gemeente Oirschot vroeg ons of we even wilden controleren of hun zandpaden wel goed beschermd waren. Dat is een goed teken."

'Als dit pad verhard wordt ga ik hier niet meer fietsen. Dan rijden de auto's er tachtig kilometer per uur'.

Alleen in Brabantse natuurgebieden, zoals hier bij Rozendaal, is bescherming van de paden wel goed geregeld. foto HH

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden