Help, de Wadden verdrinken!

Door de zeespiegelstijging dreigen de zandplaten van de Waddenzee binnen enkele decennia ook bij eb kopje onder te gaan. Met natuurlijke klimaatbuffers wordt geprobeerd om het unieke Waddenlandschap in stand te houden. Tekst

De naam Wadden zegt het al, de Waddenzee is een zee waar je door kunt waden. Het ondiepe waddengebied telt ruim 4000 vierkante kilometer droogvallende wadplaten waarop bij eb zeehonden in het zonnetje liggen, trekvogels hun kostje bij elkaar scharrelen en toeristen op lieslaarzen spannende tochten maken. Maar is, als de zeespiegel stijgt, een tochtje wadlopen over vijftig jaar ook nog mogelijk?

Het samenspel van wind, zee, zand en slib hoort bij de Wadden. Het Waddengebied is continu in beweging. Sinds het ontstaan van het gebied, 6000 jaar geleden, kon de natuurlijke aanwas van zand en andere sedimenten de stijging van de zeespiegel altijd bijbenen. Door de klimaatverandering is de zeespiegel echter sneller gaan stijgen. Als de meest recente klimaatscenario's van het KNMI voor Nederland uitkomen, zal de zeespiegel in 2050 met 40 centimeter zijn gestegen ten opzichte van het niveau van 1981 - 2010. Rond 2085 is dat 80 cm. Uit een nog niet gepubliceerd rapport van Kennis voor Klimaat blijkt dat de natuurlijke aanwas van sediment het oprukkende zeewater bij een stijging van 60 cm per eeuw niet meer kan bijbenen. Dat zou betekenen dat het natuurgebied vanaf 2050 geleidelijk 'verdrinkt'.

Volgens Pier Vellinga, klimaatwetenschapper en directeur van Kennis voor Klimaat, is er nog geen reden voor paniek. "Tot 2050 is er nog voldoende tijd om maatregelen te nemen die ervoor zorgen dat de rekening straks lager uitvalt dan hij nu wordt gepresenteerd. Maar het is wel belangrijk dat alle acties die tegen de zeespiegelstijging in het Waddengebied worden ondernomen, de natuurlijke aanwas van zand niet verstoren. Ook zullen er kunstmatig zand en sediment moeten worden toegevoegd."

Het rapport adviseert dan ook om te experimenteren met groene oplossingen, zoals brede groene dijken, kwelderbescherming en herstel van mosselbanken en zeegrasvelden. Ook zou er, net als nu bij Zuid-Holland, een zandmotor kunnen worden aangelegd. Dat is een door de mens opgespoten schiereiland dat de kust op een natuurlijke manier beschermt, omdat wind en golven het opgespoten zand verspreiden en zo de duinen in stand houden.

Vellinga voorspelt dat de stijging van het zeewater als eerste ten koste gaat van de kust van Noord-Holland en de Noordzeekust van de Waddeneilanden. "De Waddenzee zoals die nu is, blijft voorlopig behouden. De binnenzee is een soort zandmonster dat bij hoogwater zand en sediment uit de Noordzee naar binnen zuigt. Als het water zo hoog komt te staan dat de zandplaten in die binnenzee dreigen te verdrinken, is het beter om extra zand rondom de zeeopeningen van de Waddenzee toe te voegen, zodat dit op een natuurlijke manier kan worden verspreid."

Arjan Berkhuysen, directeur van de Waddenvereniging, is blij met dit pleidooi voor natuurlijke oplossingen. "Zo'n 70 procent van de dijken in het Waddengebied zal de komende jaren moeten worden versterkt. Vroeger was de reflex om dat met beton en basaltblokken te doen. Gelukkig is er nu meer oog voor alternatieven die ook veilig zijn, maar het dynamische proces van de zee niet acuut stoppen."

Naast de zeespiegelstijging vergroot de bodemdaling door gaswinning het probleem. Daarom maakt Berkhuysen zich ook zorgen over de plannen om zout te gaan winnen in het gebied. "Daarvoor is veel zand nodig. Daardoor kan de bodem eronder als een puntzak inzakken. Dat krijg je niet zo makkelijk gecompenseerd. En waar doe je het voor? Zoveel brengt het zout niet op. In Duitsland hebben ze zelfs zo veel zout over dat ze het in zee dumpen."

Mosselen met patat

Nestelen mosselen zich straks in het afval van de patatfabriek? Op Zuidwest-Ameland wordt getest of de combinatie mosselen met frites ook onder water werkt. Eind maart zijn hier bij de kwelder Feugelpôlle op drie proeflocaties enkele rijen biologisch afbreekbare kratjes geplaatst, gemaakt van aardappelzetmeel. Het is de bedoeling dat mossellarven zich hierin vestigen en uiteindelijk een natuurlijke mosselbank gaan vormen. Als zo'n mosselbank groot genoeg wordt, kan deze uiteindelijk dienst doen als natuurlijke golfbreker en slibvanger.

Het is een van de maatregelen die zijn genomen om met behulp van natuurlijke klimaatbuffers de kust van Ameland te beschermen. "De Feugelpôlle is een bijzondere kwelder waar allerlei zeldzame vogels broeden", vertelt Tjisse van der Heide, marien bioloog aan de Radboud Universiteit Nijmegen en de Rijksuniversiteit Groningen. "Het is de broedplaats van de op een na grootste kolonie grote sterns in West-Europa. Door stormen en golfslag is deze kwelder aan het afkalven. Met natuurlijke klimaatbuffers proberen we die nu te herstellen."

In 2012 werd al een met schelpen gevulde kleidam aan de voet van de kwelder aangebracht. In 2013 werden ook nog enkele rijshouten dammen geplaatst. Deze natuurlijke maatregelen bleken op verschillende plaatsen niet bestand tegen het aanhoudende geweld van het water. Ouderwetse zandzakken boden uitkomst. Ook werd de enorme kracht van de zee deels opgevangen door een verbreding van de stroomgaten in de dammen.

De mosselbanken zijn een aanvulling op al deze maatregelen. Het gezamenlijke project van onder andere Staatsbosbeheer, Rijkswaterstaat, de Waddenvereniging en het project Waddensleutels, moet meer kennis opleveren over de combinatie van natuurbehoud en kustverdediging. Ook elders in het Waddengebied wordt hiermee geëxperimenteerd.

In de jaren negentig verdween het merendeel van de droogvallende mosselbanken in het Waddengebied door overbevissing en stormen. Herstel daarvan bleek niet eenvoudig. Van der Heide: "We hebben al eerder onderzocht of we met uit wadgeulen opgeviste mosselen droogvallende mosselbanken konden herstellen. Maar deze mosselen bleken gewend aan het leven onder water en konden zich niet aanpassen aan het droogvallende Wad. Tegelijkertijd ontdekten we dat jonge mossellarven zich spontaan vestigen wanneer ze zich met hun hechtdraden kunnen vastzetten en zich kunnen verschuilen voor rovers als krabben en garnalen. Uit een vervolgproef met plastic kratjes bleek dat de mossellarven zich daarin konden vestigen en schuilhouden. Maar ja, plastic in de zee, dat willen we liever niet."

Bureau Waardenburg, een adviesbureau op het gebied van natuur en milieu, bood uitkomst. "Zij gebruikten de plastic kratjes al jaren om zoetwatermosselen in te kweken. Na de succesvolle proef met de kratjes op het wad, ontwikkelden ze speciale biologisch afbreekbare kratjes op basis van aardappelzetmeelresten afkomstig van onder andere McCain en Farm Frites. Daarnaast testen we of de larven zich ook vestigen in kokosmatten gevuld met naaldhout."

Deze maand gaan Van der Heide en zijn collega-onderzoekers van het project Waddensleutels een eerste kijkje nemen bij de kratten. "Ik verwacht nog niet heel veel mosselen te zien, hooguit een enkele zeepok en wat algen. De mossellarven zijn nu nog te klein om op te merken." De verwachting is dat er van het najaar wel mosselen in te zien zijn. Als dat daadwerkelijk het geval is, profiteert de natuur daarvan. "Mosselpoep daalt neer in de mosselbank en de omgeving daarvan. Onder andere kokkels en kokerwormen lusten dat graag. Op hun beurt zijn die weer voer voor scholeksters en andere vogels."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden