Help! De binnenstad wordt opgevreten

Overal in Europa verschijnen megawinkels. Ook Nederland ontkomt niet aan die schaalvergroting, verwachten deskundigen. Met grote gevolgen voor de detailhandel, bewijst het Duitse Ruhrgebied, waar de grootste shoppingmall van Europa staat.

door Jeroen den Blijker

De leegstand vreet aan Oberhausen, 220000 inwoners, hartje Ruhrgebied. Deprimerende winkelstraten, veel donkere etalages met 'Ladenlokal zu vermieten'. Wie heeft hier nog niets te zoeken?

,,Afgelopen jaar vertrok Peek & Cloppenburg, binnenkort een grote speelgoedzaak. En die mooie schoenenwinkel hier tegenover sluit in februari“, vat Reinhard Behnert, winkelier in het oude centrum van Oberhausen, de ontwikkeling samen van de laatste maanden.

Hoelang hij het zelf nog volhoudt? Behnert (51), eigenaar van de gelijknamige sportwinkel, waagt zich niet aan een voorspelling. Zijn sportzaak oogt groot, maar is tien, twintig keer kleiner dan die in CentrO, Europa's grootste shoppingmall ten noorden van Oberhausen.

,,CentrO heeft hier alles kapot gemaakt“, zegt Behnert bitter. ,,Ook onze omzet is meer dan gehalveerd sinds de opening van CentrO in 1996. De enige reden waarom we er nog zijn is dat dit winkelpand ons eigendom is.“ Behnert houdt tegenwoordig de winkel draaiende met zijn vrouw en twee contractanten. Tien jaar geleden stonden nog dertien mensen op de loonlijst.

Een herkenbaar tafereel, ook voor Nederland, zegt planoloog dr. David Evers, onderzoeker van het Ruimtelijk planbureau (RPB) in Den Haag. Het RPB presenteerde eerder deze maand 'Winkelen in Megaland', een studie naar grootschalige winkels en concludeerde dat deze ontwikkeling ook Nederland te wachten staat. Vanaf 2010 zullen detaillisten hier succesvolle buitenlandse megaformules introduceren, verwacht het Planbureau. De consument is er rijp voor en politici en detailhandels kunnen zich daar maar beter op voorbereiden. De tussenliggende jaren worden vooral gebruikt om de Mega-plannen te ontwikkelen.

Dat de consument het wil bewijst het enorme commerciële succes van CentrO -vloeroppervlakte 70000 vierkante meter. ,,In het weekend ontvangen wij ook veel Nederlanders“, zegt Tanja Bodenburg, woordvoerster van het winkelcentrum. In CentrO draait het namelijk om meer dan geld uitgeven; CentrO is een beleving. ,,Heeft u ons evenementenprogramma van deze maand al gezien?“, vraagt Bodenburg. Lichtshows, ijssculpturen, muzikale optredens, bobsleeën, op de foto met de beroemde, originele verlichte CocaCola-kersttruck; het is slechts een beperkte selectie. Verder zijn er talloze horeca-gelegenheden, twee megatheaters, een zeeaquarium en een pretpark.

,,CentrO heeft de oude stadsfunctie van Oberhausen overgenomen, inclusief de hoogwaardige winkels. In CentrO gebeurt het“, analyseert Evers de situatie in Oberhausen. CentrO is tegelijk een mooi voorbeeld van wat ons te wachten staat, denkt hij. De ruimtelijke inpassing is vergelijkbaar met wat in Nederland mogelijk is. Het megacomplex ligt ingeklemd tussen grote snelwegen die alle grote steden in het dichtbevolkte Ruhrgebied aandoen. ,,En, heel uniek voor dit soort winkelcentra, het is met openbaar vervoer goed te bereiken.“

Met de auto gaat dat ook heel aardig, dankzij de 10500 gratis parkeerplaatsen, op een paar minuutjes loopafstand van één van de twaalf entrees van het overdekte winkelcentrum met ruim tweehonderd winkels. Binnen grote ketens en merken, zonder het rumoer en sociale problemen van de grote stad. Schoonmaakploegen houden het winkelcentrum spic en span, particuliere bewakingsdiensten houden daklozen, straatmuzikanten en ander ongewenste lieden op veilige afstand. En, omdat de moderne consument altijd honger heeft, struikel je over de eettentjes, koffie- en ijshoekjes. De Schnitzel aus der Pfanne bij Karl's Grill mit Brot kost slechts een paar euro.

,,In het winkelaanbod van Centro ligt vooral de nadruk op winkels met luxe cadeau-artikelen en mode. Juist die producten waarvoor mensen vroeger naar het oude stadscentrum gingen“, zegt Evers. ,,Had CentrO vooral mega-supermarkten gehuisvest, dan hadden de buurtsupers in de buitenwijken van Oberhausen en buurgemeenten de gevolgen ondervonden. Maar door die mix van luxe winkels, wordt het winkelend publiek geselecteerd; er wordt gemikt op de kapitaalkrachtige middenklasse.“

En juist die keuze biedt de traditionele middenstand kansen, denkt Hans Franz-Jozef Muckel, directeur van de middenstandsvereniging City-O. Management in Oberhausen. Muckel werkt, in samenspraak met de gemeente en de eigenaars van onroerend goed, aan stadsherstel. Hij bepleit een 'Komplementürstrategie'; winkeliers moeten niet gaan concurreren, maar de niche opzoeken en waar mogelijk 'aanvullende diensten' aanbieden. ,,CentrO biedt vooral luxe-artikelen. Alledaagse waren, levensmiddelen, drogisterijartikelen, bieden dus kansen“, denkt Muckel.

Gerhardt Brüggemann heeft de noodzaak tot Komplementürstrategie al lang begrepen. Hij runt een winkel in stereoapparatuur en tv's in Oberhausen-Osterfeld, de buitenwijk waar CentrO tegenaan leunt. Brüggemann: ,,Deze buurt is sterk vergrijsd. Mijn klanten gaan helemaal niet naar CentrO, ze zijn niet geïnteresseerd in de laagste prijs, het grootste aanbod of de meeste mogelijkheden. Hun grootste zorg is: als ik een tv koop, hoe sluit ik die dan aan? Daar help ik ze dus bij; een kabeltje, het instellen van zenders, dát maakt mij onmisbaar“, zegt Brüggemann. ,,Vorig jaar kwam hier vierhonderd meter verderop een winkel van MediaMarkt. Heb ik in mijn omzet ook niks van gemerkt.“

Maar lang niet iedere middenstander kan zo gemakkelijk zijn steven wenden. Bovendien moet de leegloop worden aangepakt, zegt Muckel. ,,Oberhausen-centrum telt in totaal 50000 vierkante meter winkeloppervlak, daarvan is slechts de helft nodig. We proberen nu de leegstand naar de zijstraten te verdrijven en winkelpanden te verbouwen tot woonhuizen.“ Woonhuizen in de binnenstad voorkomen verpaupering en criminaliteit. Muckel: ,,Wat dat betreft boffen we in Oberhausen. Woningen boven winkels zijn hier heel normaal.“

Muckel hoopt zo de belangrijkste winkelstraat, de 1,4 kilometer lange Marktstrasse, weer vol te krijgen. ,,Winkels moeten dus verhuizen. Dat is haalbaar, want de huurmarkt is ingestort. De prijs per vierkante meter is nu zestig procent lager dan tien jaar geleden. En we maken afspraken met de eigenaren van onroerend goed om hun winkelpanden te moderniseren. Dat lukt aardig; zij raken die panden anders niet kwijt.“ Desondanks blijven er te weinig winkels over om de hele Marktstrasse mee te vullen, verwacht Muckel. ,,Die straat moet dus korter én weer toegankelijk worden voor auto's. De moderne consument wil immers voor de deur parkeren, dat zie je ook in CentrO.“

Of deze aanpak succesvol is? ,,Er zijn wat lichtpuntjes. Vorige jaar heropende C & A, een van de hoofdhuurders in CentrO, het oude filiaal in de binnenstad. C & A mikt op families en trekt veel publiek aan“, zegt Muckel.

Maar CentrO zit ook niet stil. Het heeft nieuwbouwplannen, voor 18000 vierkante meter winkeloppervlakte extra, bijna net zoveel als nodig is voor de huidige binnenstad. De bouwvergunning is weliswaar door de autoriteiten afgewezen maar, zegt CentrO-woordvoerster Tanja Boden, ,,We werken aan een oplossing.“

,,Ondertussen ontwikkelen, aangetrokken door het succes van Centro, ook buurgemeenten in het Ruhrgebied plannen voor Megastores“, zegt Evers. ,,Daarbij staan de gemeenten die in de jaren negentig fel protesteerden tegen de komst van CentrO vooraan.“ Ver gevorderd zijn de plannen van Essen en Dortmund. Duisburg spant de kroon. In 2008 moet daar een 'Super-Einkaufcentrum' opengaan, ruim twee keer zo groot als CentrO, en goed voor zo'n vijfhonderd winkels. Grootschalig shoppen wordt definitief de norm in het Ruhrgebied.

Voor Reinhard Behnert van de gelijknamige sportzaak in het stadscentrum van Oberhausen is dat een beklemmend toekomstbeeld. ,,Ik ben nu 51. Eigenlijk wilde ik op mijn 55ste de boel verkopen. De winkel is mijn pensioen, mijn toekomst. Maar dat lijkt er niet meer in te zitten.“

Meer informatie over het megawinkelcentrum in Oberhausen op: www.centro.de

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden