Helmut Schmidt was Duitslands beste stuurman

Voormalig Duitse bondskanselier Helmut Schmidt. Beeld anp

Voormalig bondskanselier van Duitsland Helmut Schmidt (96) is overleden. De sociaal-democraat (SPD) diende als bondskanselier van 1974 tot 1982, op het hoogtepunt van de Koude Oorlog. Schmidt was al langere tijd ziek.

Zeilen was zijn lievelingssport. In zijn eentje de boot beheersen. Roer, zeilen, tuig, alles in eigen hand. Zo bedreef hij ook politiek. Hij was ervan overtuigd dat hij de enige was die het schip van staat op koers kon houden.

Hij vond dat wel wat. Die saamhorigheid, die kameraadschap, die toewijding aan het gemeenschappelijke. Het nationaal-socialisme dat in zijn puberteit het leven in Duitsland begon te beheersen, viel ergens wel op vruchtbare bodem bij de jonge Helmut Schmidt, zoon van een strenge leraar en een muzikale moeder. Toen zijn roei- en zeilvereniging werd ingelijfd bij de Hitlerjugend, zag hij daar geen kwaad in.

De catastrofe van Hitler
In het leger ging hij om de dienst zo snel mogelijk achter de rug te hebben. Hij wilde architect worden. Maar de oorlog kwam ertussen. Het werd hem snel duidelijk dat Hitler het land in een catastrofe zou storten. Maar als onderofficier voelde hij zich verplicht zijn vaderland te dienen. En waar hij ook diende, in Berlijn, aan het Oostfront, aan het Westfront, nergens kwam hij naar eigen zeggen echte nazi's onder de collega's tegen.

De Wehrmacht schoolde hem in plichtsbesef en verantwoordelijkheid, deugden die hij zijn hele leven in ere zou houden. De houding van een officier die de strategie bepaalt, opdrachten verdeelt, de saamhorigheid bewaakt, bleef zijn optreden kenmerken. Dat de Wehrmacht medeplichting was aan de grootste misdaden van de geschiedenis, ontdekte hij pas later, zei hij. Het vervulde hem met "schaamte". Maar: "Ik was held noch schoft."

Politiek en historisch inzicht verwierf hij in de paar maanden dat hij Brits krijgsgevangene was. In het kamp ontmoette hij onverbeterlijke nazi's, nihilistische cultuurpessimisten en standvastige socialisten. Hij koos voor de laatsten. Omdat de Engelse kampleiding in hem geen nazi kon ontdekken, mocht hij al snel naar huis in Hamburg, waar hij zich vrijwel prompt bij de Sociaal-Democratische Partij van Duitsland (SPD) aanmeldde.

Loyaliteit
Hij is zijn leven lang loyaal aan de partij gebleven, ook al was de partij niet altijd even loyaal aan hem. Wat ook moeilijk van een partij te verlangen viel tegenover een politicus die altijd halsstarrig aan zijn eigen lijn vasthield. Terwijl de partij angstvallig met de wisselende stemmingen in de bevolking meebewoog, bleef Schmidt overtuigd van zijn eigen koers - in een aantal gevallen ook terecht, zoals het door hem doorgedrukte Navo-dubbelbesluit bewees.

Loyaal was hij ook in zijn persoonlijke leven. Er is een foto waarop hij als kind oreert tegen een meisje dat een kop groter is dan hij en in de klas 'Schmeling' heette, vanwege haar stevige rechtse directe. Men zegt dat hij vanwege haar aan sport is gaan doen. Het heeft geholpen. Tot aan haar dood in 2010 kende heel Duitsland Hannelore Glaser als de sympathieke biologe 'Loki' Schmidt. Meer dan zestig jaar rookten zij sigaret na sigaret aan elkaars zijde.

Schmidt studeerde staathuishoudkunde en koos in de partij de doorgewinterde econoom Karl Schiller als zijn mentor. Aan die scholing ontleende hij zijn levenslange superioriteitsgevoel wanneer het om financiën en economie ging. Tot aan zijn dood klaagde hij over het gebrek aan economische kennis in zijn partij, in de Duitse politiek en onder de wereldleiders. Eenmaal 'elder statesman' verzamelde hij over de hele wereld circa 20 eredoctoraten.

Na zijn studie maakte hij carrière op verschillende fronten tegelijk, zowel politiek als bestuurlijk, zowel lokaal als landelijk. Zijn thuisbasis was Hamburg, de Hanse-metropool aan de Elbe. Hij ontwikkelde zich tot een typische 'Hanseaat': zelfbewust, eigenzinnig, scherp van tong, liberaal maar ook conservatief. De stad is tot op heden een centrum van grote kranten en grote uitgevers. Schmidt werd na zijn politieke leven mede-uitgever van weekblad Die Zeit.

Nationale roem
In Hamburg verwierf hij nationale roem toen in 1962 de stad door een zware stormvloed werd geteisterd. Als wethouder van binnenlandse zaken was hij als eerste op zijn post, eerder dan de burgemeester. Hij nam op indrukwekkende wijze de leiding van het crisisteam op zich. Hij negeerde alle regels, wetten en procedures door niet alleen het Duitse leger maar ook het Britse en het Nederlandse in te schakelen bij de reddingsoperaties.

Toen was hij weer helemaal de officier, die uit plichtsbesef tegenover de stad en haar bewoners de reddingsoperatie commandeerde. Het aantal dodelijke slachtoffers bleef beperkt tot 340. Schmidt werd gevierd als de doortastende crisismanager, die zijn stad voor groter onheil had behoed. Ineens kende iedereen in Duitsland zijn naam, zijn leiderskwaliteiten en zijn zelfverzekerde manier van optreden.

Maar in zijn partij was er steeds iemand groter, geliefder en glamoureuzer dan hij: Willy Brandt. Het was een ongelijke strijd. De vijf jaar oudere, voormalige verzetsstrijder was veel meer dan Schmidt een icoon van het Duitsland dat de boze geesten uit het verleden wilde overwinnen. En niet alleen die uit het verleden, ook die uit het heden. Als burgemeester van Berlijn, 'de frontstad in de Koude Oorlog', leidde Brandt ook de toenadering tot de DDR.

Terwijl Brandt zijn weg aflegde naar de Nobelprijs voor de vrede, hield Schmidt zich bezig met de meer wereldlijke problemen van Duitsland. De twee zijn nooit goede vrienden geworden, daarvoor verschilden ze niet alleen te sterk van temperament maar ook van politieke visie. Brandt was de man die telkens nieuwe wegen insloeg, terwijl Schmidt zich zelden van een eenmaal ingezette koers liet afbrengen.

Niet de eeuwige secundant
Brandt was de onbetwiste leider van de partij, Schmidt zijn vice. Brandt werd bondskanselier, Schmidt zijn superminister van economische zaken en financiën. De ongelijke naturen werden in evenwicht gehouden door fractievoorzitter Herbert Wehner, de oud-communist die met ijzeren hand de personele en politieke zaken van de partij controleerde. Bijna een kwart eeuw lang bepaalde deze 'troika' het gezicht van de SPD.

Het moment waarop Schmidt zelf regeringsleider werd, kwam onverwacht. Een naaste vertrouweling van bondskanselier Brandt bleek een geheim agent van de DDR te zijn. Bovendien bleek Brandt verstrikt in 'vrouwengeschiedenisssen'. De kanselier trad af met de woorden: "Helmut moet het overnemen." Schmidt reageerde woedend, omdat Brandt daarmee zwichtte voor een laffe DDR-intrige en toegaf aan een "kleinburgerlijke moraal".

Maar zijn, zoals hij zei, 'Pruisische plichtsbesef' verbood hem nee te zeggen. Vanaf mei 1974 stuurde Schmidt het schip van de Duitse staat en daar heeft die staat niet onder geleden. Het begon met de oliecrisis, waar Duitsland onder Schmidt aanmerkelijk minder schade van ondervond dan andere landen. Hij had er in ieder geval minder autovrije zondagen voor nodig dan Nederland. Maar de daarop volgende crisis was van meer existentiële aard.

In de eerste jaren van Schmidts bewind voerde de Rote Armee Fraktion haar terroristische activiteit gestaag op. In 1975 ontvoerde een RAF-commando de CDU-politicus Peter Lorenz en eiste de vrijlating van een zestal gedetineerde collega's. Schmidt willigde de eis in maar kreeg daar onmiddellijk spijt van. Hij nam zich voor bij volgende gelegenheden geen enkele concessie meer te doen. Toen kwam de 'Duitse Herfst' van 1977.

RAF-leden ontvoerden werkgeversvoorzitter Hanns Martin Schleyer en eisten de vrijlating van de RAF-top, die vastzat in Stuttgart-Stammheim. Tegelijkertijd ontvoerde een Duits-Palestijns commando een passagiersvliegtuig van de Lufthansa. Schmidt nam het commando van het crisisteam op zich, liet het vliegtuig in Mogadishu door een speciale eenheid onbloedig bevrijden en moest toen toezien hoe de terroristen Schleyer vermoordden.

Nucleaire ontwapening
Voor het eerst maakte Duitsland een Schmidt mee die openlijk toonde hoe diep hij emotioneel was geraakt. Na de geslaagde operatie in Mogadishu en tijdens de begrafenis van Schleyer toonde hij de natie zijn tranen. In zijn regeringsverklaring achteraf sprak hij onomwonden over zijn "tekortschieten" en zijn "schuld". In latere interviews benadrukte hij telkens weer hoezeer de gebeurtenissen een existentiële last op zijn schouders hadden geladen.

Maar last of niet, twee weken later lanceerde hij alweer een nieuw project, waarmee hij internationaal naam zou maken. In een voordracht in Londen voor een uitgelezen publiek - en uiteraard in zijn perfecte Engels, wat uitzonderlijk is onder Duitse bondskanseliers - betoogde hij dat de onderhandelingen over nucleaire ontwapening verstoord dreigden te worden door de opstelling in de Sovjet-Unie van op Europa gerichte SS-20-raketten.

Dat was de geboorte van het 'Nato-dubbelbesluit': de plaatsing van Amerikaanse Pershing-raketten in Europa en het aanbod aan de Russen om over hun SS-20's te onderhandelen. Schmidt kreeg de wereldleiders mee maar het volk tegen. De dreigende wapenwedloop bracht in heel Europa grote massa's demonstranten op de been. Ook in zijn eigen partij groeide het verzet gestaag. Schmidt negeerde alle protesten met ijskoude hooghartigheid.

Het project betekende zijn definitieve doorbraak op het wereldtoneel. Enthousiast ontvingen de leiders van de grote industrielanden zijn plan om regelmatig topoverleg te voeren. Dat werd de G7, tegenwoordig G8. Schmidt hield er levenslange vriendschappen aan over. Ook na zijn politieke loopbaan gingen over de hele wereld de deuren op de hoogste etages van politiek en economie altijd wijd open wanneer Schmidt even langs kwam.

De doener

In eigen land kreeg hij voorgoed het etiket 'Der Macher' opgeplakt, 'De Doener'. De ene keer was het positief bedoeld, zoals wanneer hij weer eens een crisis had opgelost. De andere keer negatief. Dan benadrukte het zijn eigenzinnigheid en overdreven stoerheid. Dat werd zijn val. In 1982 raakte hij dusdanig geïsoleerd zowel in de regeringscoalitie als in zijn partij en in de bevolking dat de basis aan zijn kanselierschap ontviel. De CDU'er Helmut Kohl profiteerde.

Met het etiket 'Der Macher' doelde men ook wel op zijn koele pragmatisme en zijn schijnbare gebrek aan visie en principes. Dat was een volstrekt verkeerde inschatting. Geen enkele bondskanselier was politiek zo principieel en intellectueel zo breed ontwikkeld als Schmidt. Hij was een groot kenner van de politieke en intellectuele geschiedenis en van de geschiedenis van culturen en religies.

Hij hield er zelfs, zoals hij zei, een "huisapotheek" van vier grote denkers op na. De eerste, de Romeinse staatsman en denker Marc Aurelius, bracht hem tijdens de oorlog plichtsbesef en gelatenheid bij. Immanuel Kant leerde hem dat de maximen van het eigen politieke handelen ook voor anderen acceptabel moeten zijn. En van Max Weber stak hij op dat de beroepspoliticus niet alleen hartstocht maar ook gevoel voor de juiste maat moet hebben.

Met de vierde denker uit zijn apotheek onderhield hij zelfs persoonlijk contact. Dat was Karl Popper, de Weense filosoof die voor de oorlog naar Engeland was uitgeweken. Ze hebben elkaar ontmoet en schreven elkaar. Schmidt leverde een voorwoord voor de Duitse versie van Poppers 'Kritisch rationalisme en sociaal-democratie'. Hij bewonderde Popper vanwege diens afkeer van wereldomspannende ideeën en diens voorkeur voor kleine stappen in de politiek.

Hoe ouder Schmidt werd, hoe meer het publiek hem omarmde. Hij schreef boeken bij de vleet en anders dan zijn opvolgers Helmut Kohl en Gerhard Schöder deed hij dat zonder ghostwriter. Boeken met flinke oplagen, al konden die niet tippen aan die van de gebundelde interviews die de hoofdredacteur van Die Zeit, Giovanni di Lorenzo, wekelijks met hem had gehouden. 'Even een sigaret met Helmut Schmidt' stond lang in de boekentoptien.

In die boeken en ook in de talrijke televisiegesprekken met de Schmidt-verstaander bij uitstek, journaliste Sandra Maischberger, spuide hij zijn genadeloze oordelen over het verleden en mengde hij zich met evenveel kennis als sarcasme in het heden. Daarnaast filosofeerde hij ook vrijelijk over religie. Op enige godsdienstige activiteit heeft hij zich overigens nooit laten betrappen. En in de politiek had religie volgens hem niets te zoeken.

In een van zijn latere boeken, over de rol van religie, bekent hij dat hem in tijden van crisis wel eens een gebed is ontsnapt "aan de Heer van de geschiedenis". Maar over het leven na de dood dacht hij nuchter. "Van mijn vrouw Loki, biologe zoals u weet, heb ik geleerd: er gaat geen molecuul verloren, er is altijd wel een boom of een bij die er zijn voordeel mee doet." De 90-jarige nam nog een trek van zijn sigaret en keek de charmante Maischberger schalks aan.

De auteur van dit stuk is Antoine Verbij, correspondent van Trouw in Berlijn. Hij overleed op 9 oktober 2015. Dit In Memoriam schreef hij vorig jaar, toen Schmidt al ziek was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden