Necrologie

Helmut Kohl (1930-2017) was de kanselier van de eenheid

Helmut Kohl wordt toegejuicht door duizenden Oost-Duitsers in 1990. Beeld AFP

Helmut Kohl gaat de geschiedenisboeken in als de onbetwiste held van de Duitse hereniging. Dankzij handig en eigenzinnig optreden steeg hij tot grote hoogte. Maar aan het eind van zijn lange kanselierschap volgde een diepe val, zowel politiek als privé. Vrijdag overleed hij op 87-jarige leeftijd. 

“Een droom is werkelijkheid geworden”, sprak Helmut Kohl met vochtige ogen. Het was de nacht van 2 op 3 oktober 1990. De bondskanselier stond voor de Brandenburger Tor, toegejuicht door een uitzinnige menigte. Honderdduizenden mensen waren toegestroomd om te vieren hoe Oost- en West-Duitsland, na een scheiding van bijna een halve eeuw, klokslag middernacht weer één werden.

De historische hereniging was het hoogtepunt uit zijn loopbaan. De politicus met zijn reusachtige gestalte en dito brilmonturen speelde een heldenrol in de eenwording, die hij binnen slechts elf maanden na de val van de Berlijnse Muur wist te realiseren. Vriend en vijand beamen het: zonder Kohls eigenzinnige en eigenmachtige optreden was het nooit zo snel en soepel verlopen.

Angst

Na de plotselinge val van de muur, op 9 november 1989, wist niemand hoe het verder moest. De relatie tussen het Westen en het Oostblok was nog altijd instabiel. Kohl belde daarom met Londen, Parijs, Washington en Moskou. Toen de Russische leider Michail Gorbatsjov hem verzekerd had dat het communistische leger afzijdig zou blijven, trok Kohl de regie naar zich toe. Zonder verder overleg met de buitenwereld en binnen één maand werkte hij thuis een tienstappenplan uit dat tot de Duitse hereniging moest leiden. De Bondsdag, het Duitse parlement, was overrompeld door het plan en stemde er vrijwel unaniem mee in.

Daarna moest Kohl hard aan de slag om de internationale angst voor een samengevoegd Duitsland weg te nemen, zowel in het Oostblok als bij de westerse bondgenoten. Zijn welslagen was vooral te danken aan de vriendschappelijke onderonsjes die hij arrangeerde met collega’s. Hij wandelde over het strand met François Mitterrand, dronk wijn uit zijn geboortestreek (de Palts) met George Bush senior en trakteerde Margaret Thatcher op zijn favoriete gerecht: Saumagen – gevulde varkensmaag.

Helmut Kohl hand in hand met de Franse president François Mitterand bij een herdenking van oorlogsslachtoffers. Beeld AFP

Jaren later verhaalde Kohl op de Duitse televisie hoe de gesprekken met de wereldleiders destijds verliepen. Met Gorbatsjov, die hij had uitgenodigd in zijn kanseliersbungalow in Bonn, stond hij bijvoorbeeld langs de oever van de Rijn. Daar zou hij tegen de Rus hebben gezegd: “Dit water stroomt de zee in, wat je er ook tegen doet. Je kan een dam bouwen, maar dan breekt het water langs de oevers alsnog door naar zee. Dat is de les uit de geschiedenis: Als een volk zijn eenheid wil, dan zal het die eenheid krijgen.”

Maar louter gastvrijheid en emotionele retoriek waren niet genoeg. Kohl moest ook harde toezeggingen doen, vooral aan Mitterrand. In ruil voor steun aan de Duitse hereniging eiste de Franse president dat Duitsland zou instemmen met een gezamenlijke Europese munteenheid. Kohl wist dat de Duitsers weinig trek hadden in zo’n ‘euro’, maar toch ging hij akkoord. Hij noemde dat geen offer, maar eerder een logische stap: de Duitse eenheid en de Europese integratie zag hij als ‘twee zijden van dezelfde medaille’. 

Een sterk en herenigd Duitsland had in Kohls ogen alleen bestaansrecht binnen een hecht en eensgezind Europa. Met die houding oogstte hij applaus in Brussel, dat hem in 1998 benoemde tot ‘Ereburger van Europa’.

Machtswellust

Kohls faam, in korte tijd verworven dankzij de hereniging, kwam nogal uit de lucht vallen. De zeven voorgaande jaren van zijn kanselierschap, van 1982 tot 1989, waren niet bijster succesvol verlopen. Sterker, Kohl gold destijds als de minst populaire bondskanselier ooit, ook binnen eigen gelederen. In 1987 werd op het partijcongres van zijn christen-democratische CDU een serieuze poging gedaan om hem af te zetten. Maar Kohl vocht als een leeuw. Hij wist zijn post te behouden en schakelde de dissidenten uit.

Macht, dat was waar Kohl van hield – en waar hij aan vasthield. De machtswellust spreekt uit elke levensbeschrijving die van hem is gemaakt. Kohl werd geboren in 1930, in een burgerlijk-conservatief, rooms-katholiek gezin. Zijn broer sneuvelde in 1944 in de Tweede Wereldoorlog; zelf hoefde de jonge Kohl niet te vechten.

Politieke aspiraties zaten er al vroeg in. Op zijn 16de sloot Kohl zich aan bij de jongerenvereniging van de CDU. Na zijn studie (een mix van rechten, geschiedenis en staatswetenschap) maakte hij carrière binnen de CDU in Rijnland-Palts. In deze deelstaat werkte hij zich omhoog tot fractievoorzitter, en in 1969 – hij was toen pas 39 – trad hij aan als de jongste lokale minister-president ooit. In de jaren daarna betrad hij de landelijke arena.

In 1973 werd hij voorzitter en fractieleider van de nationale CDU. De partij zou nog bijna een decennium in de oppositie zitten. Pas in 1982 wist Kohl te profiteren van spanningen in de rood-liberale coalitie. De liberale FDP, de junior-partij die samen met de SPD van bondskanselier Helmut Schmidt regeerde, had genoeg van de SPD. De FDP steunde daarom een zogeheten ‘constructieve motie van wantrouwen’ die Kohl indiende. Zo werd er – zonder verkiezingen – een nieuwe coalitie gesmeed van de CDU en haar zusterpartij CSU met de FDP. Kohl werd de bondskanselier. Dit hoogste ambt zou hij zestien jaar bekleden – langer dan wie ook in de Duitse geschiedenis.

Op beelden van zijn inauguratie in de Bondsdag is te zien hoe Kohl zijn emotie wegslikt. De glorietijd waar hij zo driftig naartoe gewerkt had, moest nu aanbreken. Maar bewondering oogstte de burgerlijk-conservatieve Kohl nauwelijks. 

Veel mensen in binnen- en buitenland keken neer op de man in de zakkige colberts. Ze vonden hem een ongeletterde provinciaal, met zijn zware accent uit de Palts, de wijnstreek boven de Elzas. Kohl werd beschimpt als een domme gans die niet in de schaduw kon staan van intellectuele voorgangers als Willy Brandt en Helmut Schmidt. Talenkennis had hij niet of nauwelijks, en met zijn erbarmelijke uitspraak van het Engels werd hij het mikpunt van spot.

Grappenmakers wisten ook wel raad met zijn zwaarlijvigheid en zijn onderkin. Journalisten van het tijdschrift Der Spiegel onthulden in 1985 dat Kohl 238 pond woog; ze noemden hem ‘Kuchenkanzler’ (taartkanselier). Het satirische tijdschrift Titanic beeldde Kohls hoofd af als een uitgezakte peer, een vorm die tekenaars anderhalve eeuw eerder ook gebruikt hadden voor de vadsige Franse burgerkoning Lodewijk Filips I. Kohl dankte er de spotnaam ‘Birne’ (peer) aan. Deze misprijzende aanduiding werd in 1987 een geuzennaam toen CDU-jongeren peervormige stickers lieten drukken met daarop de Duitse driekleur en de leus ‘I like Birne’.

Politiek kreeg Kohl lange tijd weinig voor elkaar, want hij kampte met grote weerstand bij de oppositie en binnen zijn eigen partij. Zijn heerschappij kabbelde voort. Bij kiezers bleef de politicus overeind dankzij zijn imago van bezorgde, sympathieke huisvader, maar groots leek het allemaal niet te worden. Totdat die muur viel. Toen greep de bondskanselier zijn kans op onsterfelijkheid. De Duitse hereniging stuwde zijn populariteit op tot ongekende hoogte. Het land verkeerde in euforie. De bewondering waar Kohl van gedroomd had, leek verzekerd voor de rest van zijn leven – en tot ver daarna.

Gelijke munt wordt duur betaald

Vanaf duizelingwekkende hoogte kun je diep vallen. En dat gebeurde, zij het niet onmiddellijk. Na zijn piek bleef Kohl nog acht jaar aan de macht. Het werd een periode van stagnatie en desillusie. Terwijl Kohl de Europese integratie krachtig bevorderde, vlotte het in eigen land totaal niet. De bondskanselier had de Oost- en West-Duitsers ‘bloeiende landschappen’ beloofd. Maar de economie van de vroegere DDR bleek een grotere puinhoop dan gedacht. 

Kohls besluit – tegen het advies van economen in – om de zwakke Ostmark één op één te koppelen aan de West-Duitse mark, voelde voor de Ossi’s weliswaar prettig, omdat ze als gelijkwaardig werden behandeld. Maar de keuze pakte erg duur uit en het economisch herstel kwam niet van de grond. Burgers raakten diep teleurgesteld, zozeer dat ze de kanselier tijdens een woedende betoging bekogelden met eieren. In 1998 verloor Kohl de verkiezingen. Hij moest de macht afstaan aan de sociaal-democraat Gerhard Schröder en trad af als fractieleider van de CDU.

De bodem leek bereikt, maar Kohl zou nog veel dieper zinken. In 1999 kwam een groot schandaal van illegale partijfinanciering aan het licht. Onder Kohls bewind had de CDU miljoenen marken weggezet op geheime rekeningen. Het leek te gaan om steekpenningen, voor een deel verworven via een schimmige wapenverkoop aan Saudi-Arabië. Maar Kohl ontkende dat. Volgens hem was het geld geschonken door geheime donoren aan wie hij anonimiteit had beloofd, ook al druiste dat in tegen de partijwet die tot transparantie verplichtte. 

Kohl gebruikte het geld vermoedelijk om campagnes te financieren en om binnen de CDU steun te kopen voor zijn leiderschap. Ondanks jaren onderzoek is deze ‘Spendenaffäre’ (donatie-affaire) nooit precies opgehelderd, want Kohl bleef zwijgen. Hij kreeg een boete van 300.000 mark voor het overtreden van de transparantiewet. Maar pijnlijker was zijn reputatieschade. In 2000 moest hij zelfs het erevoorzittterschap van de CDU teruggeven, iets wat hij nooit heeft kunnen verkroppen.

Verbitterd

Tot overmaat van ramp stortte in 2001 Kohls privéleven in. Zijn vrouw, Hannelore Renner, pleegde zelfmoord. Ze deed dit naar verluidt vanwege een ondraaglijke lichtallergie, die maakte dat ze overdag al een jaar niet meer buiten kwam. Maar Duitse media brachten haar dood in verband met de Spendenaffäre. Het schandaal kostte haar veel vrienden en verwijderde haar van Kohl, wiens zwijgen ze veroordeelde.

De zelfmoord schaadde het beeld van de politicus met het ideale gezin. Dat had Kohl zorgvuldig gecreëerd door de media elk jaar familiekiekjes te sturen van zijn vaste vakantie aan de Oostenrijkse Wolfgangsee. 

In 2011 brokkelde het gezinsimago nog verder af. Zoon Walter publiceerde toen een boek waarin hij zich beklaagde over zijn afwezige vader, die eigenlijk met de CDU getrouwd was en thuis meer een gast leek dan een vader en een echtgenoot. De moeizame band tussen de vader en zijn twee zoons was al naar voren gekomen in 2008, toen Kohl trouwde met de 35 jaar jongere Maike Richter; zijn kinderen waren niet uitgenodigd en vernamen pas achteraf via de krant dat hun vader was hertrouwd. Later werd het contact volledig verbroken, op verzoek van Kohl.

Strijd en rancune tekenden niet alleen Kohls privéleven, maar ook zijn politieke bestaan. Het was een man die nooit iemand iets vergaf, schetste biograaf Heribert Schwan. In ruim honderd opgenomen gesprekken met Schwan bestempelde Kohl veel partijgenoten als ‘verraders’. Onder hen ook bondskanselier Angela Merkel, die in 1999 Kohls politieke einde inluidde met een kritische brief in de Frankfurter Allgemeine Zeitung

Merkel bleef weigeren om Kohl zijn CDU-erevoorzitterschap terug te geven, ondanks verzoeken van partijprominenten. Daarom zette Kohl haar tegenover Schwan weg als een ‘politieke kleuter’ die niet eens fatsoenlijk ‘met mes en vork kon eten’. De biograaf viel op den duur ook zelf in ongenade; met een succesvolle rechtszaak pikte Kohl de bandopnames in en wist hij verdere publicatie te verhinderen.

Helmut Kohl en Angela Merkel in 2009.Beeld EPA

Op het laatst streed Kohl tegen alles en iedereen, ook tegen zijn broze gezondheid. In 2007 kreeg hij bij een zware operatie twee knie-implantaten. Een jaar later maakte hij thuis een smak, waarbij hij hoofd-hersenletsel opliep. Sindsdien kon hij nauwelijks nog praten en verplaatste hij zich bij openbare gelegenheden in een rolstoel. De ‘zwarte reus’, de bijnaam uit zijn jonge jaren, heette in de media voortaan de ‘gebroken reus’.

Verzwakt, verbitterd en verongelijkt hield Kohl zich de laatste jaren vooral bezig met de vraag hoe hij in de collectieve herinnering zou voortleven. Hij ging steeds meer lijken op het venijnige beeld dat de groene politicus Joschka Fischer in 1995 van hem schetste: ‘150 kilo vleesgeworden geschiedenis’.

De tijd heeft Kohl geen goed gedaan. Zijn blazoen raakte besmet door affaires en schandalen. Maar ondanks zijn suffe start en zijn fouten lijkt hij definitief opgenomen in de rij van grote historische voorgangers. De Duitsers zullen zich hem herinneren als een invloedrijk staatsman, maar ook als een op macht beluste, kille egoïst. Ze kunnen terugkijken op een kanselier die pijnlijk ten val kwam als een gebutste peer, maar die in zijn hoogtijdagen ook wel degelijk een held was – een onmiskenbaar tragische held.

Hoe Kohl overhoop lag met Nederland en Lubbers

Met Nederland heeft Kohl enkele pijnlijke aanvaringen gehad. De eerste was in 1979, toen hij zich in een live tv-uitzending in Den Haag schandalig behandeld voelde door grove en vijandige vragen uit het Nederlandse publiek. De vragenstellers bleven maar hameren op het Duitse oorlogsverleden en op de autoritaire aanpak van linkse terroristen in het Duitsland van de jaren ’70. Kohl was na afloop volkomen onthutst.

Wat hem jaren later ook zeer gekwetst heeft, was een briefkaartenactie van radiozender 3FM in 1993, gericht tegen een extreemrechtse aanslag op Turken in Solingen. Na een oproep van het radioprogramma zonden Nederlanders 1,3 miljoen briefkaarten met het opschrift ‘Ik ben woedend’ naar Kohls kantoor in Bonn. De actie viel slecht in Duitsland. De Duitsers waren zelf ook geschokt over de racistische aanslag; ze vonden het opgeheven vingertje van hun Nederlandse buren nodeloos moraliserend.

Met de toenmalige Nederlandse premier, CDA’er Ruud Lubbers, had Kohl ook het nodige te doen. Na de val van de Berlijnse Muur had Lubbers zich sceptisch getoond over het idee van een Duitse hereniging. Hij vond dat er een Europees congres moest komen om over de kwestie te beslissen. Veel te riskant, meende Kohl, die de eenwording dankzij slim spel en zonder congres realiseerde. Kohl, met zijn olifantengeheugen, heeft zijn Nederlandse geestverwant nooit vergeven. Zijn wraak was zoet: in 1994 sprak hij zijn veto uit toen Lubbers solliciteerde naar het voorzitterschap van de Europese Commissie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden