Hele evolutie als tijdsbalk aan de muur

Wie is zo gek een tijdsbalk van de gehele biologische en culturele evolutie van de mensheid te willen realiseren? Tom Schoepen (31) legde na vier jaar zwoegen de laatste hand aan zijn pronkstuk. De onmogelijkheid nog een homo universalis te zijn.

Op 2 bij 1,37 meter is vijftien miljard jaar evolutie van het heelal en 5000 jaar culturele geschiedenis weergegeven. ,,Meer dan 3.000 belangrijke stromingen, vertegenwoordigers, essentiële publicaties en andere feiten zijn geplaatst in tijd en ruimte,' luidt de bijgevoegde verantwoording.

Opgedeeld in drie horizontale vlakken ontvouwt zich de ontwikkeling van kunst en letterkunde, van filosofie en wereldreligies en de wetenschappen, tegen de achtergrond van de voornaamste politieke omwentelingen. Een verstelbaar hangsysteem brengt de gewenste informatie op ooghoogte. Kadertjes met achtergrondinformatie over stromingen en indelingen en foto's verluchten het geheel.

,,Het plan voor een tijdsbalk ontstond toen ik, na mijn opleiding als grafisch vormgever, de studies moraalwetenschappen in Gent aanvatte,' licht Schoepen toe. ,,Ik begon met de illustratie van de cursus 'Historisch overzicht van de wijsbegeerte' van Etienne Vermeersch op afficheformaat. Daar bleek onder studenten zoveel belangstelling voor dat ik in 1996 begon met de ontwikkeling van een interdisciplinair overzicht. Het groeide al snel uit tot een enorm project.'

Dat Schoepen in Gent op zijn idee kwam, is geen toeval. De grondlegger van de Gentse afdeling moraalwetenschappen, filosoof Leo Apostel (1925-1995), was de Vlaamse interdisciplinaire denker bij uitstek en zijn invloed is nog steeds merkbaar. ,,Mijn uitgangspunt waren de universiteitscursussen. Die vulde ik aan met academische bronnen. Uiteraard zijn er figuren waar je niet buiten kunt, zoals Aristoteles, Shakespeare, Darwin en Einstein. Meestal kun je voor elke naam tien andere kiezen. Gelukkig waren vijftien professoren bereid tot supervisie. Door bronnenvergelijking wordt trouwens al snel duidelijk wie wel, wie niet of minder relevant is.

Bij mijn selectie heb ik elke steen vijf keer omgedraaid. Toch blijven er veel onzekerheden. Zelfs in de betrouwbaarste bronnen tref je tegenstrijdigheden, soms omdat 'feiten' meer 'benaderingen' zijn, zonder dat de bron het vermeldt. In zo'n geval namik contact op met deskundigen. Af en toe geef ik dat met een symbooltje aan. Neem Jezus. Zijn geboorte- en sterfdatum zijn onbekend, directe historische bronnen ontbreken. Ik baseer me op de heersende consensus.'

De tijdsbalk is vooral een kritisch-wetenschappelijk project, benadrukt Schoepen. Daarom is hij een discussieforum op internet begonnen. ,,Wie wetenschappelijk wil zijn, moet openstaan voor discussie en eventueel voor weerlegging. Die kritische instelling weerspiegelt zich in mijn keuzes, die ik ook weer aan kritiek liet onderwerpen. De psychoanalyse vermeld ik bijvoorbeeld als een voorwetenschappelijke discipline, want Freuds invloed is vooral voelbaar in de letterkunde, dus cultuurhistorisch. Ik beklemtoon sterk de biologische evolutie, die ik onderaan plaats als de basis waaruit de rest groeide. Enerzijds creëer ik een vervreemdingseffect door grafisch aan te geven hoe onze soort op de evolutionaire klok nog geen seconde voor twaalf ontstond, wat nederig stemt. Anderzijds benadruk ik zo hoe cultuur geworteld zit in natuur.'

Het evolutionair-wetenschappelijke kader blijkt niet vanzelfsprekend bij bestaande tijdsbalken. ,,Sommige vermelden onze evolutionaire achtergrond helemaal niet, alsof wij louter cultureel bepaalde wezens zijn. Andere, vooral Amerikaanse, hanteren een christelijk perspectief of zijn ronduit 'creationistisch': zij nemen het bijbelse scheppingsverhaal letterlijk. Een waanzinnig populaire tijdsbalk stamt uit de 19de eeuw en volgt de stelling dat God de aarde schiep in 4004 v. Chr. Adam en Eva worden netjes vermeld als de eerste mensen en de taalontwikkeling begint bij de toren van Babel.'

De tijdsbalk van Schoepen schrikt af door de gedetailleerdheid ervan, de prijs van de precisie. De ontwerper wilde rekening houden met nogal marginale stromingen en met belangrijke vrouwen. Veel vrouwen hebben immers nooit de waardering gekregen die ze verdienden, meent Schoepen. Hij illustreert het met het tragische verhaal van de Russische wiskundige Sofia Kovalevskaya (19de eeuw), die zelden wordt opgemerkt. Vrouwen hadden geen toegang tot de universiteit, maar zij kon naam maken doordat de Duitse wiskundige Weierstrass haar als zijn privé-leerlinge aanvaardde, terwijl veel mannelijke collega's simpelweg de ideeën van vrouwen jatten. Het geluk was niet lang met haar: een vriesnacht in een station waar zij was vastgeraakt, werd haar, 41 jaar oud, fataal.

,,Ik ben er niet zoveel mogelijk vrouwen gaan uitpikken. Mijn personen moeten de moeite lonen, zeker in vergelijking met andere relevante namen,' zegt Schoepen. Voor diezelfde moeilijkheid stond hij bij niet-westerse namen en fenomenen.

,,Ik wilde rekening houden met de mijlpalen in andere culturen, zoals de uitvinding van het getal nul door de maya's. Het leidde weer tot enorme keuzeproblemen. Je kunt eindeloos nuanceren, maar wetenschappelijk ligt het zwaartepunt nu eenmaal in het Westen. Een uitzondering vormt de Arabische wereld die grote wetenschappelijke bloei kende in de Middeleeuwen. Daarna ging het bergaf en het vermelden van die periode mag niet ten koste gaan van invloedrijke wetenschappers als Johannes Kepler of Niels Bohr. Maar elke selectie of classificatie blijft betwistbaar.'

Schoepen legde zijn ziel in het 'project Sisyphus', zoals hij het doopte. In de steen die hij de voorbije jaren naar boven rolde, staan filosofie, astronomie, psychologie, sociologie, de wereldreligies, wiskunde, chemie, fysica, biologie, muziekgeschiedenis, fotografie, beeldende kunst gekerfd. Monnikenwerk noemt hij het, en hij zou er niet opnieuw aan beginnen.

Wat hij er van geleerd heeft? ,,Intellectuele bescheidenheid. Het is een platitude, maar ik meen het: hoe meer kennis je verwerft, hoe sterker je je onwetendheid beseft. Ik heb de voorbije jaren veel opgestoken, maar die kennis is vooral generalistisch. Natuurlijk zijn generalisten die verbanden kunnen leggen even noodzakelijk als specialisten, maar uiteindelijk zijn beide vormen van kennis problematisch. Universele genieën zijn uitgestorven sinds de negentiende eeuw. Als puntje bij paaltje komt, blijft iedereen bij zo'n overzicht een leek. Dat hoeft je niet van zo'n onderneming te weerhouden, als je maar voorzichtig blijft. Mijn creatie is bedoeld als een wereldkaart van de evolutie. Wie meer wil weten, kan boeken raadplegen,' zegt Schoepen. ,,het is een leuk decoratiestuk.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden