Helderheid alleen is stomvervelend

In de essaybundel 'Vrij uitzicht' schrijft Willem Brakman dat werkelijk denken begint op het punt waar men in staat is zichzelf onder kritiek te stellen. ,,Daarom kan het belang van zelfkritiek niet genoeg worden benadrukt, deze dient alle denken te volgen als een schaduw van wantrouwen. Het zichzelf kunnen hernemen is de kwaliteit der sterken.'' In de interviewserie 'Zelfkritiek' zoekt Trouw naar de kunst der zelfbespiegeling bij romanciers, beeldend kunstenaars, dansers, dichters en musici.Vandaag: dramaturg Janine Brogt. ,,Er moet altijd mysterie blijven.''

'Een nasleep van maanden? Van járen! Als ik de woorden 'Slot Wetterstein' tegen Joop Admiraal zeg, verschiet ie nog steeds.'' Ook door Janine Brogt zelf trekt alsnog een huivering zodra zij die twee woorden uitspreekt. Jaren geleden zou Toneelgroep Amsterdam Wedekinds toneelstuk 'Slot Wetterstein' uitvoeren. Het ('prachtige!') decor was gereed, de acteurs kenden hun tekst, de muziek was gecomponeerd, de musici gecontracteerd. En toch zagen maar tweeënhalve toeschouwer de voorstelling: 'Slot Wetterstein' strandde al in de try-outs. ,,Nee, het was zeker niet de schuld van Wedekind, want wij hadden hem zelf uitgekozen.''

Dramaturg Brogt zoekt naar woorden om aan te geven wat er nou precies misging. Mislukkingen en rampen herinnert zij zich nou eenmaal minder goed dan triomfen. ,,Een rampzalige gebeurtenis waar ieder van ons onder leed. Misschien was de regisseur bang voor het stuk. Hij was geobsedeerd door twee actrices en had verder geen oog meer voor het stuk. Er was een totale discommunicatie over alle geledingen. We hadden zó'n mooie groep mensen: Kees Hulst, Ramses Shaffy, Adelheid Roosen, Joop Admiraal. Maar al na twee try-outs was duidelijk: de voorstelling is dood en begraven. Als een geplet groepje zaten we bijeen in de kroeg, en konden maar niet begrijpen hoe het in vredesnaam mogelijk was dat er zoveel energie teloor was gegaan. Gelukkig herinner ik het me niet goed meer. Een slecht geheugen is een eeuwige vreugde.''

Bij een theatergezelschap draagt de dramaturg samen met de regisseur het te spelen toneelstuk voor. De dramaturg duidt het stuk en wijst de toneelspelers op essentie en bijzaken. Ook weken na de première blijft de dramaturg de voorstelling volgen om te voorkomen dat die inzakt, een andere atmosfeer krijgt of van tempo verandert. Brogt definieert haar beroep kernachtig: ,,Een dramaturg is de bewaker van de droom van de voorstelling''.

,,Woorden zijn verraderlijk: als je een acteur een aanwijzing geeft, doet die wat hij dénkt dat jij bedoelt. Maar klopt dat dan ook? Als Gerardjan Rijnders in zijn regies niets of weinig zegt, kan er ook geen misverstand ontstaan.'' Ziet Brogt zelf aankomen waar en hoe het destijds in de repetitieperiode misgaat?

,,Op het moment dat je je dat realiseert, is het vaak al te laat. Meestal hobbelen we naar dat verdomde einde toe. Of het nou goed, minder goed of slecht ging: in alle gevallen weerspiegelt de voorstelling het werkproces.''

,,Een interessante vergelijking is het abstracte proces bij 'Stalker' en 'Snaren', allebei geschreven en geregisseerd door Gerardjan Rijnders. De eerste over het ontstaan van kunst, de tweede over het ontstaan van het heelal. In opbouw, strekking en muzikaliteit lijken de stukken erg op elkaar. Helaas bleef 'Stalker' in een soort geheimtaal steken. Als je de recensies terugleest, zie je dat het publiek het niet begreep. Niet Pierre Bokma, maar Lineke Rijxman was in 'Stalker' de kunstenaar die worstelt met het verlangen een kunstwerk te maken. Zij probeert zich los te wringen uit haar relaties, die bewerkstelligen dat zij niet kan maken wat ze maken wil. Wij, de makers, dachten dat we duidelijk waren. Maar er bleken te veel tekens door elkaar te lopen: de muziek, de dans, de taal, het licht, de vorm van het kunstenaarshuisje. We slaagden er niet in om het verhaal in één keer 'verstaanbaar' te maken. Gerardjan en ik werken vaak uit de wens iets te maken wat nog nooit gemaakt is. Zoekend naar de grenzen van theater, naar wat theater kan zijn, naar artistieke risico's.''

,,Bij 'Snaren' hebben we ervaringen uit 'Stalker' gebruikt om te zorgen dat de tekens helder waren. Dat is uitzonderlijk, omdat je zelden twee voorstellingen maakt die in elkaars verlengde liggen. Het gaat over de geboorte van tijd, van ruimte, van het heelal. Eerst was er niets, toen iets. 'Snaren' heeft een heel abstract onderwerp en toch is het lichtvoetig, begrijpelijk en aantrekkelijk geworden. Niet dat dat zo gemakkelijk was, met een voorstelling waarvan de eerste twintig minuten zich in het donker afspelen. Als je een toneelspeler niet of nauwelijks ziet, versta je hem slechter. Ook als die op hetzelfde volume spreekt. De oren volgen de ogen, ja. Als een acteur ergens verstopt staat, moet hij twee keer zo hard praten om verstaanbaar te zijn.''

,,Je leert altijd van de ervaring uit de vorige voorstelling. Het is alleen jammer, dat wat je hebt geleerd niet in het volgende stuk terugkomt. Dezelfde situatie dient zich nu eenmaal niet aan. Dus maak je altijd weer nieuwe fouten.''

,,Een dierbare voorstelling vind ik 'Maat voor maat', dat ik vertaalde en zes jaar geleden in de enscenering van regisseur Pierre Audi in première ging. Het was mijn eerste Shakespearevertaling. Ik ben al heel lang dol op Shakespeare. Verkrachte nonnen, fatoensrakkers, een vermomd staatshoofd dat door niemand wordt herkend - alles viel in onze 'Maat voor maat' op z'n plaats. Het verhaal bleef glashelder, vanzelfsprekend en geloofwaardig, wat bij dit stuk moeilijk is. Maar 'glashelder' is niet afdoende, want dan kijk je er louter doorheen. Helderheid alleen is stomvervelend. Er moet altijd mysterie blijven.''

,,Wat mijn vertalingen betreft, heb ik de neiging tot een te grote kaalslag. Soms vertaal ik te kaal, te karig, te gecondenseerd. 'Bijna nuchter' is prachtig, maar 'te nuchter' is steriel. Angst voor wolligheid? Misschien. Inhoud en vorm moet bijna gelijk zijn. Dat geldt zowel voor vertaling als voor dramaturgie.''

,,Een regisseur kan alle kanten opvliegen, maar een dramaturg moet zich blijven afvragen: waar gaat het over? Wat wil je vertellen? En ga je dat in blauw, rood, groen, geel en zwart of alleen in geel en rood doen? Ook hier moet ik oppassen niet te rigoureus te worden. Er moet wel wat smeer tussen de raderen zitten, anders hoor je alleen ijzer op ijzer. Maar aangezien er al zoveel smeer bestaat en er zo weinig ijzer te horen valt, heb ik die neiging misschien wat overontwikkeld.''

Brogt vertaalde Macbeths beroemde berusting aldus:

Morgen en morgen en weer morgen kruipt van dag tot dag in slakkengang tot aan de laatste lettergreep van het boek der tijd; en al onze gisterens hebben idioten bijgelicht op het pad naar stof en sterven. Uit, nachtkaars, uit! Leven is maar een flakkerende schim; een armzalige acteur die zijn uurtje op het toneel te keer gaat en rondstampt en dan spoorloos verdwijnt: het is het verzinsel van een debiel, enkel razen en tieren en het betekent niets.

Shakespeares 'idiot' had in een handomdraai het Nederlandse 'idioot' kunnen worden, maar dat klonk Brogt 'te hedendaags'. ,,Het woord 'idioot' gebruiken we voor alles, we vinden alles al gauw 'idioot'. Toch wilde ik het bij de repetities weer terugveranderen. Op het toneel klinkt taal anders dan wanneer je in je eentje vertalend voor je uit zit te mompelen.''

Maar regisseur Rijnders en acteur Bokma (die Macbeth speelde) waren juist gecharmeerd door dat nadrukkelijke 'debiel'. Dus noemt Macbeth in de enscenering van Toneelgroep Amsterdam (het) leven: het verzinsel van een debiel.

,,Ik geloof erg in intuïtieve juistheid. Elke voorstelling begin je met grote liefde. Dan volgt afkeer, zoniet een fase van totale haat. Daarna is het de kunst om terug te keren naar de liefde van het begin.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden