Helden leven kort

Het schijnt met Nelson Mandela weer wat beter te gaan. De afgelopen weken meldden de media vrijwel dagelijks slecht, goed of geen nieuws over zijn gezondheidstoestand. De stilte die intussen, middenin de komkommertijd, rond hem is neergedaald is pas echt bemoedigend.

De ophef daarentegen weerspiegelde de roep van een bijna bovenmenselijk heldendom. Of is het heiligheid? Het onderscheid is vaak moeilijk te maken bij leiders wier morele faam hun politieke betekenis heeft overvleugeld. Zij streden wel, maar meden het geweld dat daarbij hoort ¿ óf het wordt hen groothartig vergeven. Wat telt is de adel van de ziel, die zich soms losmaakt van hun daden.

Mandela staat daarin op eenzame hoogte. Ik zie op het wereldtoneel geen directe concurrenten. Obama blijft een aardige man, maar wordt ernstig gehinderd door de plichten van zijn ambt. Gorbatsjov is door de Russische politiek ingehaald, Aung San Suu Kyi door de Burmese onlusten, en moeder Teresa is al half vergeten. De dood is niet zachtzinnig voor hedendaagse heiligen en helden.

Een halve eeuw geleden waren de kaarten van morele superioriteit duidelijk geschud. Gandhi, Kennedy en Martin Luther King waren de helden van de jaren zestig, soms aangevuld met Johannes XIII. Gandhi kwam de gestalte van Mandela waarschijnlijk het meest nabij. Zijn naam klinkt nog altijd als een klok ¿ maar dan wel van over de bergen van vergetelheid.

De film 'An American in Paris' begint met een beeldgrapje. De held van het verhaal loopt door de straatjes van Montmartre, vol artiesten en would-be schilders. Eén ervan is een oude man met een grote sigaar in de mond: het evenbeeld van Winston Churchill. Er moet bij de première van de film een golf van gelach door de bioscoop zijn gegaan. Nu blijft het in de collegezaal, waar ik dat fragment soms laat zien, onverschillig stil. Churchill, de held van weer een generatie eerder, wordt door niemand meer herkend.

Ook het omgekeerde komt voor. De ster van Anne Frank is in ruim een halve eeuw almaar helderder gaan schijnen. Misschien omdat haar heldendom niet in een publieke carrière wortelt. We kennen haar vrijwel uitsluitend als personage in een dagboek, dus als literaire figuur. Wie zij was, en voor ons is geworden, krijgt gestalte vanuit het verhaal dat zij over zichzelf heeft geschreven.

Niet de daden van de held doen er op den duur toe, maar de wijze waarop daarover wordt verteld. Dat is niets nieuws. De middeleeuwers wisten het maar al te goed. De helden van toen die wij nu nog kennen, zijn vrijwel allemaal figuren uit een verhaal ¿ en voor heiligen geldt hetzelfde. In die tijd was hun populariteit ook al conjunctuurgevoelig. Helden en heiligen konden 'uit' of 'in' raken. Ook toen al kwamen de meesten na enige tijd terecht in het vergeetboek.

Dat is een schrale troost voor Gandhi, Kennedy en Martin Luther King, zoals het dat wellicht ook voor Mandela zal zijn. Dat de glorie van de wereld, zelfs de morele, vluchtig is als brandend stro, werd de Romeinse veldheren bij hun triomftochten al ingepeperd. Van hen overleefde veelal slechts de naam, in een archief dat allengs minder werd geraadpleegd.

Misschien zijn de annalen van toen de massamedia van nu. Zij stuwen de roem op tot ongekende hoogten ¿ maar duurzaam zijn ze alleen in het archief van Beeld en Geluid. De literatuur moet eraan te pas komen om de held van de dag (het jaar, het decennium) tot een mythische gestalte te vereeuwigen. Alleen als legende heeft een voorbeeldig leven kans op bestendigheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden