Helden in beeld gevangen

Wat hebben Colijn, premier van vier kabinetten, voetbalcoach Frank Rijkaard, televisiebekendheid Mies Bouwman, voormalig Philips-topman Timmer, zwoegende mannen bij de delta- en Zuiderzeewerken uit de jaren vijftig en een non in een lagere schoolklas uit 1941 met elkaar gemeen? Het antwoord: Jan de Witt, de raadspensionaris die Nederland in de zeventiende eeuw welvaart bracht. Journalist en schrijver Jan Blokker heeft met de foto-expositie 'Jongens van Jan de Witt' een reeks van 'onze' Nederlandse helden proberen te vangen.

Gastconservator Blokker selecteerde voor deze tentoonstelling ruim tweehonderd foto's uit de 'Fotocollectie Nederland', het geheel van foto's uit musea en archieven, bij particulieren en bij fotografen zelf; tot de laatste categorie behoren foto's van bekende fotografen van weleer als Ed van der Elsken, Maria Austria en Sem Presser, en foto's van fotografen van nu, zoals Hans van der Meer, Vincent Mentzel en Ad van Denderen. De indeling van de portretten zorgt ervoor dat bijna iedereen zijn held of heldin kan vinden. De foto's zijn op sfeervolle wijze rondom en in het hoogkoor van de Amsterdamse Nieuwe Kerk opgesteld en brengen de bezoeker ook langs het praalgraf van Michiel de Ruyter, die andere held.

De tentoonstelling toont een mooi overzicht van helden in de Nederlandse traditie: mannen en vrouwen die nuchter en rechtdoorzee zijn, maar ook brutaal en voor niemand bang. Tegelijkertijd laat geen enkele held zich eenduidig in deze omschrijving vangen. Ze zijn evenzeer de Nederlanders die je op vakantie in Turkije, in China of een ander ver land er tussen Belgen en Duitsers feilloos uitpikt. Ze ogen als onze ooster- en zuiderburen maar je 'ruikt' de Nederlandse nestgeur.

Hans van der Meer legde in 1996 een typisch Nederlands weekendbeeld vast. In Hoogmade spelen voetbalclubs M.M.O 3 en Alkmania 3 een wedstrijd in een entourage die kenmerkend is voor het lokale voetbal. Langs het veld geen tribunes, supporters moeten langs de zijlijn op een smalle strook gras staan. De bal is in het midden van de ernaast gelegen sloot gerold. Knotwilgen groeien langs de kant. De doelman staat op een plank over het water naar de bal te kijken. Zijn volgende handeling is voelbaar: natuurlijk zal hij een handvol kluiten pakken en die vlak voor de bal in de sloot gooien, zodat een lichte golfslag hem naar de slootkant zal doen drijven.

Voor sommige bezoekers blijkt de tentoonstelling de functie van bewijsmateriaal te hebben. ,,Nou zie je dat ik niet gelogen heb'', zegt een oude vrouw triomfantelijk tegen haar dochter en ze wijst op een grote foto van Wiel van der Randen uit 1941. Kinderen van een lagere school kijken tegen het winterse zonlicht in naar het bord in de klas, hun armen als op commando strak over elkaar, boven de tafelbladen. Een non, uitbundige witte kap op het hoofd, loopt met een boek in de handen tussen de tafeltjes door om te controleren of er onder de tafels geen 'zondige' dingen geschieden.

Voor Blokker zijn de Nederlandse helden niet aan sekse of etnische afkomst gebonden, hoewel op de tentoonstelling de meeste toch wel van het mannelijk geslacht zijn, en blank. Jongens van Jan de Witt worden gevormd door de 'maatschappij Nederland', lijkt hij te willen zeggen. Daarom toont Blokker ook een foto van Jan Boeve. Asielzoekers doen vrijwilligerswerk tijdens de watersnoodramp in 1995 bij Kampen. Asielzoekers als redders in nood in plaats van vermeende moordenaars van Marianne Vaatstra.

Blokker zou Blokker niet zijn als in de tentoonstelling zijn hand als columnist niet duidelijk te zien zou zijn; hier en daar deelt hij een sneer uit. Met zijn selectie foto's maakt hij pijnlijk duidelijk dat jongens van Jan de Witt steeds zeldzamer worden. Oudere foto's vormen verhoudingsgewijs de meerderheid, foto's vanaf pakweg 1980 zijn er nauwelijks. Jawel, de tentoonstelling toont een vrij recent gemaakte foto van de 'reus' Wim Kok in Madurodam en een mooie foto uit 1985 met voetballer Frank Rijkaard, die vaderlijk zijn hand op de schouder van een piepjonge, later niet onbesproken Patrick Kluivert legt. Maar andere helden van nu heeft Blokker voor deze tentoonstelling kennelijk niet kunnen vinden.

Televisie bombardeert mensen steeds sneller tot inwisselbare beroemdheden, zegt Blokker in de begeleidende tekst. Een televisieheld van nu maakt hem of haar nog geen held, zoals Mies Bouwman en Willem Duys dat decennialang wel waren. Om dit contrast nog te vergroten heeft Blokker twee meer dan levensgrote zwart-wit-foto's van de twee televisiecoryfeeën aan de ene kant van de wand op laten hangen en aan de andere kant de vele, zogenaamde sterren van nu, die op de foto's over elkaar heen lijken te buitelen.

In de begeleidende tekst bij de categorie 'kopstukken' schrijft Blokker: ,,Rome en Calvijn zijn christelijk geworden, rood en liberaal samen paars, ultrarechts en ultralinks samen milieuvriendelijk'', om ten slotte te eindigen met: ,,Er zijn geen populisten nodig om Nederland leefbaar te maken. Het land is populistisch genoeg.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden