Review

Heksenpraat voor tien

Niet het liefdespaar Macbeth is bloeddorstig, het zijn de heksen die dood en verderf zaaien. De ongekende heksengodin Hekate voorop.

Shakespeare omringt zijn Schotse veldheer en latere koning Macbeth uit de gelijknamige tragedie met vier heksen. Ze staan zwart op wit beschreven, maar komen amper het toneel op. De ’vorstin der heksenstaat’, Hekate genaamd, wordt doorgaans subiet uit het stuk en de voorstelling geschrapt. Vertalers en regisseurs vinden dat die paar regels tekst van opperheks Hekate niets aan het stuk toevoegen en juist allemaal maar voor verwarring zorgen.

De drie overige heksen zeggen zelf dat ze met z’n negenen zijn, maar dat heeft met hun heksenwijsheid te maken: ,,Heksenzusters, hand in hand, vliegers over zee en land, gaan en keren, om en om: drie naar jou, drie mijnentwege, nog eens drie maakt samen negen. Stil! De toverkring is rond.”

Shakespeare-vertaler Willy Courteaux gelooft niet eens dat die paar Hekate-regels van Shakespeare zelf zijn. Hij denkt dat die er later als overtollige entr’acte tussen gefrommeld zijn. ,,Niet alleen zijn deze passages overbodig, ze vallen bovendien volkomen uit de toon en hinderen de actie. De aanwezigheid van Hekate heeft niet de minste zin. Het lijkt wel uitgesloten dat Shakespeare zelf verantwoordelijk is voor de interpolaties: als hij zwakke verzen schreef deed hij het op een andere manier.”

Courteaux vertaalde alle toneelstukken van Shakespeare, maar daar hij Hekate’s aanwezigheid in ’Macbeth’ niet eens verdraagt, weigerde hij haar toegeschreven woorden te vertalen. ,,Aangezien deze passages een smet zijn op het stuk, hebben we het niet nodig geoordeeld ze in de vertaling te handhaven.”

Wat de niet-Shakespeare-heks Hekate dan precies zegt? Niet veel zinnigs, zoveel is zeker.

Ze scheldt haar drie medeheksen verrot, beveelt hen toverijketels mee naar de put van Archeron te nemen, en gaat zelf op pad om ,,De drup die aan de hoorn der maan, de dichte nevel af doet hangen, zie’k, voor hij grond raakt, op te vangen. (–) Ik hoor mijn kleine geest mij roepen; hij zit op een nevelwolk en wacht op mij.”

(H.J. de Roy van Zuydewijn vertaalde Hekate’s woorden wis en waarachtig.)

Oogverblindend ruimbaan doemt Hekate nu op in de muziektheatervoorstelling ’De negen heksen van Macbeth’. Dusdanig ruimbaan dat Macbeth en zijn Lady ondergeschikte rollen spelen. Immers: ’Shakespeare’s ’Macbeth’ gezien vanuit het perspectief van de heksen’. De drie heksen zijn uitgebreid met vijf schaduwheksen die saxofoon, fluit, trompet, gitaar, harp en marimba spelen. met mezzosopraan Marijje van Stralen als opperheks Hekate.

,,Thrice to thine, Thrice to mine, And thrice again, To make up nine!”

In de versie van bewerker Teo Joling en regisseur Dirk Groeneveld voer heksengodin Hekate ooit op een losgeraakt stuk continent over de oceanen totdat ze bij een navigatiefout op Schotland botste en daar, boven de breuklijn van Loch Ness, aanlandde. ,,Ze zeggen dat hier dingen gebeuren. Hoge golven tijdens windstilte, drijvende eilanden en vinloze vissen.”

Hekate heeft in deze voorstelling praatjes voor tien: ,,Ze zeggen dat ik, Grieks van oorsprong, heerste over hemel, zee en aarde, en mij kan afsplitsen in drie gedaantes, ze zeggen dat ik ’s nachts opstijg uit de onderwereld, om mensen bang te maken en te kwellen, ze zeggen dat ik heers over de krachten der natuur.”

Desalniettemin is Hekate kennelijk ’uiteengevallen’: ze wil weer haar oude, transparante gedaante terug. Het liefdespaar Macbeth dient de heksen als speelbal.

Dramaturge Janine Brogt: ,,Om haar oorspronkelijke gedaante terug te krijgen, heeft Hekate het hoofd van de koning van Schotland nodig. Daar zijn de heksen via occulte berekeningen achter gekomen. Maar ze weten niet eens wat een kroon is, waar Schotland ligt, en kiezen eerst de verkeerde koning.”

,,Lady Macbeth pleegt in deze voorstelling geen zelfmoord, maar blijft wel geknakt achter. Ik denk dat we haar later achter een leeg supermarktkarretje over straat zullen zien strompelen. Voor de heksen heeft ’De negen heksen van Macbeth’ een happy end: die kunnen in hun oude heksengedaante weer hun heksendingen gaan doen, in plaats van chagrijnig op een rotsje te zitten.”

Lady Macbeth is geknakt, aangezien de heksen haar geliefde hebben ontnomen. De liefde tussen Macbeth en zijn Lady staat hier voor de levensbron, voor puur poëzie. Ze spreken elkaar toe in fragmenten uit Shakespeare’s sonnetten.

,,Shall I compare thee to a summer’s day? Thou art more lovely and more temperate: rough winds do shake the darling buds of May, and summer’s lease hath all too short a date: sometimes too hot the eye of heaven shines.”

De acteur en actrice die het echtpaar Macbeth spelen, zijn in Glasgow geschoold en spreken hun liefdesteksten in het Schots. Regisseur Dirk Groeneveld: ,,Dat maakt het verschil tussen de twee werelden duidelijk. De Nederlands sprekende heksen zijn op zoek naar de mensen, en de Schots sprekende mensen zijn op zoek naar het gevaar, het occulte, het grenzeloze. Beïnvloed door de opzwepende muziek is het een manipulatiedans.”

Groeneveld moet denken aan Ingmar Bergmans ’Slangenei’. In die film krijgt een jong liefdespaar een woning aangeboden, waar gruwelijke experimenten met gassen worden uitgevoerd.

,,Bij ons zijn de heksen geen rare mystieke wezens. Het zijn giftige influisteraars.”

Het Woud van Birnam, dat bij Shakespeare onverbiddelijk naar Macbeths kasteel oprukt, ontbreekt in deze voorstelling. Degene die toch nog iets wil zien oprukken, moet goed op het begin letten, als een rots komt aanzetten waarin Hekate met haar trawantinnen zich schuilhouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden