taal

Heks rijmt niet alleen op seks, maar staat daar etymologisch ook mee in verband

Beeld anp

Dinsdag stond in een reportage over een ‘witte heks’ (iemand die iets met magische natuurkrachten doet) dat zij niet begreep ‘waarom mensen hekserij met kwaad associëren’. Het antwoord op die vraag ligt in de taal zelf besloten, waarin heks van oudsher de naam is van een boosaardige tovenares. 

Het Nederlands heeft het woord ten tijde van de eerste grootschalige heksenjachten in Europa (vijftiende eeuw) ontleend aan het Duits, waarin met Hexe een afschrikwekkend (vrouwelijk) toverwezen werd aangeduid dat erop uit zou zijn mensen kwaad te berokkenen.

Het Duitse woord Hexe is ontstaan uit een ouder Duits woord hagezus(s)a, dat boze tovenares of hoer betekent en dat overeenkomt met ons Middelnederlandse woord voor heks: haechtisse of hagetisse. Al in de Middeleeuwen werden heksen – net als de dieren die we nu kennen als hagedissen, maar die in de Middeleeuwen eveneens hagetissen heetten – met het Kwaad in verband gebracht. Zo staat in een Middelnederlands leerdicht dat er bij nacht ‘duvele (...), haghetissen ende varende vrouwen’ door de lucht zweven om onheil aan te richten.

Mogelijk is hagetisse samengesteld uit ‘haag’ (bos) en een tweede woorddeel dat teruggaat op een taalvorm die ‘geest’ betekent en is de oerbetekenis van heks dus bosgeest. Aannemelijker volgens de Etymologiebank is de verklaring dat het woord teruggaat op een oude naam voor geslachtsdeel (bijvoorbeeld Oudhoogduits hegidrusa). Dat zou in lijn zijn met de losbandigheid die aan heksen werd toegeschreven en die volgens het oude volksgeloof zou blijken uit hun seksuele relatie met de duivel.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hun bijdragen op trouw.nl/taal

Ook een vraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Lees ook: 

Witte heksen, daar zit de Veluwe niet op te wachten

Monique Le Grand wilde een heksenkring opzetten in Ermelo en Harderwijk, tot er voor haar gewaarschuwd werd vanaf de kansel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden