HEINRICH GRAAF VON EINSIEDEL Rode Bismarck in de Bondsdag

Toen in mei zijn naam voor het eerst opdook op de kieslijst van de Saksische afdeling van de PDS, de partij die de erfenis van de in de DDR regerende SED heeft overgenomen, stond de telefoon in zijn Münchense patriciërswoning dagenlang niet stil. “Het lijkt wel of ze een mammoet uit het ijs trekken”, zei hij over al die media-aandacht.

Op dat moment was de 73-jarige Heinrich Graaf von Einsiedel al bekend als een van die wonderlijke figuren uit de Duitse geschiedenis, die tussen de extremen van deze eeuw heen en weer geslingerd werden, met een biografie die leest als een avonturenroman.

Heinrich von Einsiedel stamt uit een oud, van oorsprong Saksisch adelgeslacht dat ergens langs de genealogische weg gekruist wordt door een zekere Otto von Bismarck, eerste kanselier van de Duitse eenheid, en wel die van 1871. Einsiedel is diens achterkleinkind en als zodanig kan hij op 10 november aanstaande in het parlement oog in oog staan met Duitslands tweede 'kanselier van de eenheid' Helmut Kohl. Want na de verkiezingszege van de PDS via vier rechtstreekse mandaten uit Oost-Berlijn is ook Heinrich von Einsiedel lid van de PDS-fraktie in de Bondsdag en mag tegen de kanselier oppositie voeren.

Uit beschrijvingen van bezoekers weten we dat Bismarcks portret in Einsiedels woning hangt, tussen de Biedermeier meubelen. En we weten ook dat op de tafel in zijn bibliotheek zowel de Pravda en Neues Deutschland als de Frankfurter Allgemeine Zeitung liggen: de graaf ziet zichzelf als een 'socialistische patriot'. Dat is een lange weg vanuit de nationaal-conservatieve familiekring waarin Heinrich - Haio - in 1922 geboren wordt. Hij is elf jaar als Hitler aan de macht komt. In Haio's familie geldt de Führer nog als de man die Duitsland van 'de vernederingen van Versailles' zal bevrijden, maar lang zal de bewondering niet duren.

In '34 moppert Haio's stiefvader, een hoog-gedecoreerde garde-officier uit de eerste wereldoorlog, al over de domheid in Hitlers gezicht en in die sfeer van toenemende kritiek groeit Haio op. Hij bespot de “nazi-zwijnen met hun dikke kont” die menen de nieuwe elite van Duitsland te kunnen vormen, maar z'n grote mond kost hem bijkans een opsluiting door de Gestapo. Zijn naam en het uitbreken van de oorlog redden hem.

Heinrich von Einsiedel meldt zich als 18-jarige vrijwillig bij de Luftwaffe en is deelgenoot van de inval in Polen. Zelf zegt hij daarover: “Het was een schizofrene situatie. We haatten het regime maar vlogen voor Duitsland.” Einsiedel vloog niet zomaar ergens, maar was piloot in het legendarische 'Jagdgeschwader Udet' - een squadron dat boven het Kanaal heftige gevechten leverde met de Britse RAF. Bijna 150 maal steeg Einsiedel in zijn Messerschmidt op en haalde 35 vijandige toestellen neer. Maar zijn pilotencarrière zou op 30 augustus 1942 abrupt eindigen, toen hij aan het Oostfront een noodlanding moest maken in de buurt van Stalingrad. Het werd ook een wending in zijn leven.

Hij wordt krijgsgevangene in een van Stalins strafkampen en maakt kennis met de werken van Marx, Engels en Lenin. Stalin, die een bewonderaar van Bismarck was, biedt Einsiedel de gelegenheid mede-oprichter te worden van het 'Nationalkomitee Freies Deutschland' - het NKFD - een organisatie van Duitse krijgsgevangenen en communisten die met radio-propaganda en het opstellen van pamfletten Duitse soldaten tot desertie moest zien aan te sporen. Eén zo'n pamflet ligt in München nog bij Einsiedel thuis. Vetgedrukt staat erop te lezen: 'Luister naar de woorden van een nazaat van Bismarck!'

Tot de comitéleden van het eerste uur behoorden ook Wilhelm Pieck, de latere eerste president van de DDR en DDR-partijleider Walter Ulbricht. In die dagen gelooft Einsiedel werkelijk in het heil van Stalins socialisme en hij raakt in toenemende mate gefascineerd door de leer van Marx. Zelf schreef hij later over die periode: “Ik heb die lectuur uit vrije wil gelezen en mijn euforie was oprecht, per slot van rekening was bij ons in Duitsland alles mislukt: het keizerrijk, Weimar, Hitler-Duitsland.” Het NKFD biedt hem bovendien een houvast in de ijzigheid van de gevangenschap.

Maar het oorlogseinde laat bij hem snel alle illusies in de doelen van Stalin vervliegen. Daarvoor schokken hem te zeer de plunderingen en verkrachtingen van het Sovjet-leger, het systeem van verraad en spionage en al die 'kleinburgerlijke handlangers van het slag-Ulbricht'. In 1948 vlucht hij vanuit Oost-Berlijn naar het Westen, nadat Stalins geheime dienst nog gepoogd heeft hem als agent te werven. Wat Einsiedel bij zijn vlucht echter meenam was een ongebroken geloof in het socialisme. In het Westen trad hij toe tot de SPD en leidde er een teruggetrokken leven als vertaler en scenarioschrijver.

Velen willen nu van hem weten waarom hij zo laat nog eens een wending in zijn leven maakte, door in '93 van de SPD over te lopen naar de PDS. Graaf von Einsiedel, die de handkus even goed beheerst als de omgangsvorm van de proletarische kameraderie, ziet dat zelf niet als een wending. “De SPD is teveel een gevestigde partij geworden. Ze behoort tot het partijenkartel dat de Bondsrepubliek als zijn privé-bezit beschouwt. Telkens weer maakt de SPD de verkeerde compromissen en gaat de weg van de minste weerstand. De PDS levert de broodnodige oppositie.” Maar wat hem vooral stoort is de wijze waarop vanuit het Westen met de vroegere DDR-inwoners wordt omgesprongen.

“Mijn biografie toont aan dat ieder mens een produkt is van zijn omgeving. De mensen in het Oosten hebben alleen maar de nazi-dictatuur en die van de communisten gekend. Het Westen heeft niet het recht hun de les te lezen.” Zoals de Groenen het milieubewustzijn hebben gescherpt, zo gelooft de graaf dat de PDS het westelijke bewustzijn jegens de problemen in het Oosten zal verscherpen. Noch het vastgeroeste Westduitse partijensysteem, noch de al even geborneerde stalinisten in eigen PDS-kring dicht hij veel overlevingskansen toe. Heinrich Graaf von Einsiedel wil de gevestigde patronen in de Bondsdag flink onder vuur nemen; dat zou waarschijnlijk de instemming van zijn beroemde voorvader hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden