Review

Heinrich Böll als het naoorlogse geweten van Duitsland

'Biljarten om half tien' gaat over het verwerken van de erfenis van de nazitijd, over hoe Duitsland na de Tweede Wereldoorlog met zichzelf in het reine poogt te komen. Brave burgermannen als Nettlinger, die in de jaren dertig achter Hitler aan liepen, omhelzen twintig jaar later net zo makkelijk de democratie - ze schieten alle kanten op, zoals 'sochtends de ballen op de biljarttafel.

Wie de Duitse literatuur van de vorige eeuw in ogenschouw neemt kan niet om haar epicentrum heen, de Tweede Wereldoorlog. Kafka, Musil en Canetti lijken er in hun boeken onverbiddelijk op vooruit te wijzen, de grote naoorlogse schrijvers - Heinrich Böll, Günther Grass - proberen op hun beurt in hun romans de erfenis van de nazitijd te verwerken.

Biljarten om halftien van Heinrich Böll (1917-1985) verscheen in 1959. Veertien jaar had Duitsland inmiddels de tijd gehad om z'n oorlogstrauma's te verwerken en het resultaat daarvan was de zogeheten Trauerarbeit, oefeningen in het omgaan met de ontworteling en de identiteitscrisis. Biljarten om halftien is daar een voorbeeld van.

Het boek beschrijft de geschiedenis van drie generaties uit het architectengeslacht Fühmel. De oudste Fühmel heeft in zijn jonge jaren een beroemd klooster gebouwd, zijn zoon Robert heeft het gebouw vervolgens in de Tweede Wereldoorlog vernietigd en kleinzoon Joseph moet het weer opbouwen. Het is niet moeilijk om hierin het lot van Duitsland weerspiegeld te zien. Maar de vraag is hoe de hoofdpersonen ermee omgaan.

Böll laat zien op welke wijze de verschillende Fühmels gevangen zitten in de geschiedenis. Grootvader Heinrich, rond wiens tachtigste verjaardag het hele verhaal zich afspeelt, probeert zonder wrok terug te kijken op zijn vernielde levenswerk, maar het betekent ook niet veel meer voor hem. Zoon Robert heeft een architectenbureau maar werkt nauwelijks en lijkt verlamd door punctualiteit en kleinzoon Joseph wil er de brui aan geven voordat het herstelwerk goed en wel begonnen is.

Alle drie onderhouden ze eigenaardige rituelen, de oude Heinrich ontbijt elke ochtend in café Kroner met een bord paprikakaas wat hem aan zijn tijd als groot architect herinnert, Robert Fühmel speelt steevast om halftien 'sochtends een potje biljart waarbij hij aan de hotelboy zijn levensverhaal vertelt, kleinzoon Joseph schept er behagen in met een auto op verkeersborden met het woord 'Doodsgevaar' erop af te razen.

Daartegenover staat Nettlinger, incarnatie van de nette, gehoorzame burgers van het stadje. In de oorlog waren het meelopers maar nu kijken ze weer vooruit, geloven in de toekomst, omhelzen de tegenwoordige democratie net zoals ze voorheen het nazisme omhelsden. Ze zijn niet kritisch, gedragen zich als stemvee. Hun gedrag wordt gesymboliseerd door de biljartballen die Robert Fühmel elke ochtend aanstoot: ze lijken alle kanten op te kunnen, maar het is niet hun eigen dynamiek die ze in beweging zet.

De wereld in 'Biljarten om half tien' bestaat uit twee kampen, de een probeert onder het motto 'Weid mijn lammeren' de slachtoffers te helpen, de andere zijn de slachters, zij offeren aan het zogenoemde 'Sacrament der buffels', de nationaal-socialistische ideologie. Zo bestaat deze wereld uit helpers en beulen die er na de oorlog met z'n beiden moeten zien uit te komen: hoe leg je je neer bij je lot en verzoen je je met de daden uit het verleden.

Twee andere personages uit het boek verdienen aparte vermelding, het zijn beiden lammeren, helpers. De moeder van Robert Fühmel wilde zich vrijwillig bij de joden voegen die naar de kampen werden gevoerd en verdween daarvoor in een gekkenhuis. Roberts vriend Schrella werd door zijn medescholieren gepest en gemarteld omdat hij zich tegen het nationaal-socialisme keerde. Uitgerekend zijn vroegere onderdrukker, de inmiddels net zo makkelijk democraat geworden Nettlinger, haalt hem na de oorlog uit de gevangenis. Om maar aan te geven hoe ingewikkeld de diverse relaties liggen.

'Biljarten om half tien' is een complex boek, Böll komt niet met pasklare antwoorden op de Duitse vragen, hij weegt af, twijfelt, nuanceert, stelt vragen. Daar past geen rechttoe rechtaan verteld verhaal bij, de hoofdpersonen spreken lange monologen en innerlijke gewaarwordingen uit, waarin heden en verleden door elkaar lopen. De lezer moet soms moeite doen om de verschillende sporen te volgen en die ingewikkelde vertelstructuur symboliseert als het ware de ingewikkeldheid van het onderwerp. In sommige opzichten drijven we op de wisselende bewustzijnsgolven van de hoofdpersonen mee. De objectieve werkelijkheid van alles is moeilijk te ontsluieren. Dat maakt Biljarten om half tien niet alleen tot een belangrijk document over het verwerken van het Duitse oorlogsverleden maar ook tot een literair avontuur.

'Biljarten om half tien' is Heinrich Böll ten voeten uit, geëngageerd, politiek bewust, pacifistisch. Van jongs af aan keerde Böll zich tegen oorlog en machtsmisbruik en zette hij zich in voor vrede en verbroedering. Als scholier nam hij deel aan bijeenkomsten van een verboden katholieke jongerenbeweging. Net begonnen aan een studie germanistiek en filosofie werd hij in 1939 opgeroepen voor de Wehrmacht waar hij in 1944 uit deserteerde. Als schrijver bleef hij zich na de oorlog verzetten tegen de verschrikkingen van de oorlog maar hij polemiseerde ook tegen de Duitse restauratie en tegen het clericalisme van de rooms-katholieke kerk die hij in 1976 verliet. In de jaren zestig en zeventig ondersteunde hij buitenparlementaire acties, in 1983 protesteerde hij tegen de atoomwapenwedloop.

Er zijn weinig schrijvers met zo'n bevlogen en sociaal-bewogen staat van dienst als Böll, die ook wel 'het Duitse geweten' is genoemd. Zijn hele oeuvre (met verder befaamde titels als Adam, waar ben je?, Meningen van een clown en De verloren eer van Katharina Blum) demonstreert een gevecht tegen liefdeloosheid en schijnmoraal. Maar nooit ging zijn engagement ten koste van de literaire kwaliteiten. In 1972 ontving hij de Nobelprijs voor literatuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden