'Heineken leerde me vooruitgang te omarmen' Annejet van der Zijl

Het liefst verdiept Annejet van der Zijl zich in de levens van anderen. In haar nieuwste boek staat bierbrouwer Gerard Heineken centraal. 'De vragen die ik heb over het leven, zoek ik uit via mijn boeken.'

INTERVIEW IRIS PRONK

Eén foto en één brief: meer was er niet bekend over bierbrouwer Gerard Heineken (1841-1893). Dat is nogal vreemd voor de grondlegger van een wereldconcern: 150 jaar geleden begon hij het bedrijf dat nu bijna 75.000 mensen in dienst heeft en bier verkoopt in 178 landen. Waarom kreeg de man geen standbeeld? Waarom werd er nog geen steegje naar hem vernoemd? Hoe kan het dat hij in het familiearchief slechts een gapend gat achterliet?

Die vragen intrigeerden schrijfster Annejet van der Zijl. "Ik wilde snappen hoe zo'n opmerkelijke man zo in de vergetelheid kon raken", vertelt ze in die Port van Cleve, het Amsterdams hotel-restaurant waar ooit Gerards eerste brouwerij De Hooiberg, was gevestigd. "Dat was het grote avontuur." Haar boek 'Gerard Heineken; de man, de stad en het bier' verscheen afgelopen donderdag en was eerder deze week al uitgebreid in het nieuws. Het Parool verhief haar ontdekking zelfs tot voorpaginanieuws: 'Freddy was eigenlijk geen Heineken' kopte de krant. Zijn oma, Gerards vrouw Mary Tindal, had namelijk een minnaar, Julius Petersen. Hij was de vader van haar zoon Henry Pierre en dus Freddy's grootvader.

'Heerlijk helder Petersen' - die variant op de reclameslogan levert nu al bijna 200.000 Google-hits op. Zo laait een familieschandaal na 128 jaar dus weer op. Met haar boek vult Van der Zijl het gat dat Freddy's vader Henry Pierre in het familiearchief had geslagen. Hij had de boel 'opgeruimd', vermoedelijk om de reputatieschade voor de Heineken-clan te beperken. "Ik stel me zo voor dat de documenten in een van de open haarden van Villa Heineken zijn beland", aldus de schrijfster.

Dat dit verjaarde schandaal nu zoveel publiciteit voor haar boek uitlokt is mooi, daar zal Van der Zijl zich niet over beklagen. Maar zelf vindt zij de kwestie 'geen big thing', ook al omdat Gerard Heineken en zijn vrouw Mary indertijd niet zo'n moeite hadden met de onconventionele verhoudingen. De bierbrouwer stond bekend als ruimhartig en had zelf ook een vriendin. "Ze gingen er eigenlijk heel beschaafd mee om." Helaas gooide een wraaklustige, roddelzieke zwager hun intieme verhaal op straat, werd Gerard Heineken als een verdorven kapitalist met horens geafficheerd en zijn officiële zoon als bastaard. "Het lijdt geen twijfel dat de goede naam die Gerard in dertig jaar met hard werken had opgebouwd, in nog geen half jaar tijd bijna tot aan de grond was afgebroken," schrijft Van der Zijl in haar boek. "Dát was het grote drama", voegt ze daar nu aan toe. "Niet de situatie zelf."

Haar 'persoonlijke missie' was het om Gerard Heineken "onder de puinhopen van de geschiedenis weg te halen". Dat verdient hij, vindt de schrijfster, die zich eerder vastbeet in de levens van Annie M.G. Schmidt en prins Bernhard. "Ik liep als persoon al gauw heel warm voor hem. Hij was energiek en optimistisch, tegen hokjes, tegen benauwdheid. Ik kan me nauwelijks een Amsterdammer bedenken die evenveel voor elkaar heeft gebokst als hij."

Zijn lijst met wapenfeiten is inderdaad indrukwekkend: behalve in de Heineken-brouwerij, steeds met de allernieuwste technieken toegerust, investeerde hij ook in het Noordzeekanaal, het Amstel Hotel, de voorloper van het Rijksmuseum en de drukkerij die De Telegraaf ging maken. Met die Port van Cleve, waarin Van der Zijl nu de journalisten ontvangt, stichtte hij een zeer populaire horecagelegenheid, waarin uiteraard alleen Heineken werd getapt. "Hij deed werkelijk alles om niet alleen zichzelf maar ook die stad op te stoten in de vaart der volkeren. En dat in een crisis waarbij onze huidige crisis echt een verkoudheidje is. Dat was ook een ontdekking voor mij: dat Amsterdam en Nederland er zo ongelooflijk slecht aan toe waren. Rond de tijd dat Gerard de brouwerij kocht, in 1864, werd de gemiddelde Amsterdammer 35 jaar. Al die ziektes, de stank... Er was in geen honderd jaar een nieuw huis gebouwd. Hij omhelsde de nieuwe tijd, terwijl Amsterdam was verzonken in sombere inertie."

Wat is Gerard Heineken voor uw persoonlijke leven gaan betekenen? Wat leerde u van hem?

"Dat crisis iets is om met opgeheven hoofd en veel energie te lijf te gaan. Dat geldt voor economische én persoonlijke crisis. Het is veelzeggend dat Gerard na het schandaal dat zijn zwager veroorzaakte geen huis op de Veluwe kocht en ging tuinieren, maar investeerde in een drukkerij in hartje Amsterdam. Hij wilde de snelste, modernste drukkerij van Europa maken. Gerard was typisch een man die in slechte tijden het verschil kon maken.

"Hij bleef altijd nieuwsgierig naar nieuwe ontwikkelingen. Zelf ben ik behoudend en geneigd om te denken: hè wat vervelend, nou komt er weer een nieuw systeem, moet ik dát weer leren. Ik zie ook met lede ogen aan hoe de wereld zoals wij die kennen met de Herald Tribune en mooie boekhandels aan het afbrokkelen is. Als je niet oppast word je daar heel somber van. Maar je moet vooruitgang omarmen, dat is de enige manier om ermee om te gaan, dat heb ik van dit verhaal geleerd. Ik probeer actief en opener te zijn, na te denken over andere manieren om mijn verhalen te vertellen. Als er over vijf jaar geen hond meer is die een boek koopt en de krant bestaat ook niet meer; misschien kan ik dan een videocursus volgen. Misschien moet ik met mijn volgende boek een filmapparaat meenemen."

U ontdekte dankzij uw research wat Heineken dééd, maar naar zijn gevoelens en persoonlijkheid moest u gissen.

"Ja, maar wat iemand doet zegt ook veel over zijn persoon. En ik had toch wel veel karakterbeschrijvingen van hem. Daaruit bleek dat hij altijd dol was op nieuwe ondernemingen, altijd vrolijk en opgewekt en behoorlijk goedhartig. En in zijn persoonlijk leven zie je een grote loyaliteit, aan zijn beste vriend, aan zijn familie en zijn vrouw. Ondanks het feit dat die relatie misschien iets anders uitpakte dan hij van tevoren had bedacht."

Stel hij zat hier tegenover u in Die Port van Cleve. Welke vraag zou u hem stellen?

"Wat ga je nú weer doen? Daar kon hij vast heel mooi over vertellen."

Niet: vertel eens over uw driehoeksrelatie?

"Nee hoor, daar zou ik discreet over zwijgen. Zoals het hoort."

Hoe vindt de familie Heineken het dat u hun familiegeheim weer oprakelde? Zijn ze blij met dit boek?

"Dat lijkt me wel. Ze hebben zelf gevraagd of ik dit boek wilde maken en mij toegang tot het familiearchief verleend. Ik heb ook precies kunnen schrijven wat ik wilde. Het eerste exemplaar heb ik gisteren aan Charlene de Carvalho (dochter van Freddy Heineken, red.) aangeboden: ze had het natuurlijk al gelezen en zei er naar uit te kijken dat nog eens te doen."

Wie is Annejet van der Zijl?
'Bescheiden', zo wordt Annejet (Annajetske) van der Zijl vaak getypeerd. "Al die aandacht voor mijn persoon is gewoon niet zo aan mij besteed", schrijft ze op 29 maart 2012 in het 'Hollands dagboek' van NRC Handelsblad. Die week krijgt ze de Gouden Ganzenveer, vanwege haar grote betekenis voor het geschreven woord.

Van der Zijl (Oterleek, 6 april 1962) studeerde kunstgeschiedenis en massacommunicatie en werkte als redacteur bij weekblad HP/De Tijd. Eind 1999 nam ze ontslag om de biografie van Annie M.G. Schmidt te schrijven. Haar boek over prins Bernhard leverde haar lovende recensies, ruim 60.000 verkochte exemplaren en een doctorstitel op.

Van der Zijls bestseller 'Sonny boy' werd door Maria Peters omgewerkt tot een succesvolle speelfilm (2011, circa 400.000 bezoekers). Zodra de mediastorm rond haar nieuwste boek 'Gerard Heineken' is gaan liggen, gaat Van der Zijl verder met haar volgende boek. Hoofdrolspeelster van 'De Amerikaanse prinses' (werktitel) is Allene Tew, die zich als een soort tante over Bernhard heeft ontfermd en peettante van Beatrix werd. Zij werd geboren in "een houthakkersdorpje van niks" in het noorden van Amerika en werkte zichzelf op tot de rijkste vrouw van New York. Vermoedelijk wordt De Amerikaanse prinses weer een hoopgevend boek; dat is althans de inzet van de schrijfster. "Ik ben nu eenmaal geen schrijver die de lezer wil inpeperen hoe zinloos en uitzichtloos het bestaan is. Dat zal best, maar ik maak liever verhalen waar je troost, inspiratie en hoop uit kunt putten."

Blijven lachen om jezelf. Wie veel krijgt kan veel geven. En niet meegaan met de hype. Allemaal lessen die Annejet van der Zijl leerde van haar hoofdpersonen.

1 Remco Campert
In 'Jagtlust' (1998), haar eerste boek, portretteert Van der Zijl de feestende, zuipende kunstenaarsgroep in de Gooise villa Jagtlust. Stralend én destructief middelpunt was dichteres Fritzi ten Harmsen van der Beek, die in 1957 trouwde met Remco Campert.

"Ik werkte destijds als redelijk rustig persoon op de wilde redactie van HP/De Tijd. Daar heerste het idee dat je niet echt leefde als je voor twaalven naar bed ging en niet aan de drank en de drugs was en niet met iedereen het bed in dook. Mijn levensvraag bij dit boek was: moet je streven naar een groots en meeslepend leven, of is je tuintje bijhouden ook goed? Het antwoord kreeg ik indirect van schrijver Remco Campert, die op Jagtlust gewoond, gefeest en genoten heeft, en toch wegging. Ik vroeg: 'Hield je niet meer van Fritzi?' Hij zei: 'Jawel, ik hield heel veel van Fritzi, alleen ik wilde schrijven. Als ik bij haar bleef zou dat er niet meer van komen.' Ik wilde ook schrijven, en vond dat een aanvaardbaar excuus om me niet in het uitgaansleven te storen."

2 Annie M.G. Schmidt
Neem jezelf niet te serieus, die les kreeg Annejet van der Zijl van Annie M.G. Schmidt. In 2002 verscheen haar alom bejubelde biografie 'Anna'. "Van Schmidt heb ik echt geleerd om mezelf te relativeren, het absurde te zien, om mezelf te blijven lachen." Schmidt wist vooral na haar zeventigste perfect de media te bespelen, ze creëerde een imago van geestige, scherpzinnige, ongekroonde koningin van Nederland. Maar op dat terrein volgt Van der Zijl haar voorbeeld niet. "Ik ben niet zo bezig met mijn imago. Ik kijk bijvoorbeeld nooit naar mezelf op internet. De laatste keer dat ik dat deed, kwam ik een discussie tegen of ik nou wel of niet een lekker ding was. Heel genant. Nee, de uitkomst heb ik niet afgewacht. Ik heb mezelf daarna simpelweg nooit meer gegoogled."

3 Sonny Boy
Mijn basisvraag bij Sonny Boy (2004) was: hoe word je een held? In die tijd werkte ik als misdaadverslaggeefster en was ik dus altijd bezig met de vraag waarom mensen slechte dingen doen. Toen ik dit verhaal hoorde, dacht ik: maar waarom doen mensen eigenlijk iets goeds? Het was zo bijzonder: een stel dat het door allerlei omstandigheden - zij blank, hij zwart, zij veel ouder en met een scheiding die haar haar kinderen kostte achter de rug, armoede en discriminatie - al zo moeilijk had en toch besloot joodse onderduikers te helpen. Het antwoord kreeg ik van een oud-verzetsstrijdster. 'Het waren niet de slechtste huwelijken waarin joden werden opgevangen', zei ze. 'Want wie het gevoel heeft dat hij of zij veel krijgt, kan ook veel geven.' En mijn hoofdpersonen hielden inderdaad gewoon heel veel van elkaar."

4 Prins Bernhard
"Ik had geen hekel aan hem", zegt Annejet van der Zijl over de hoofdpersoon van haar vierde boek, 'Bernhard; Een verborgen geschiedenis' (2010). Maar een inspiratiebron voor haar persoonlijke leven werd het karakter de prins van Oranje niet. "Ik heb gaandeweg het schrijfproces eerder een soort medelijden met hem gekregen." Toch leerde ze wel iets van hem: "Dat je geen gevangene moet worden van geld en roem. Bernhard trouwde om geld, en raakte verslaafd aan roem en aan het heldenimago dat om hem heen werd gecreëerd. Dat maakte hem tot iemand die op zijn oude dag heel rare en voor zijn familie pijnlijke keuzes heeft gemaakt. Misschien helpt me dat nu bijvoorbeeld bij de nieuwshype rond mijn Heineken-boek. Ik probeer niet teveel mee te gaan in het nieuwscircus. In dit soort situaties heb ik dus misschien van Bernhard geleerd. Een slecht voorbeeld is ook een voorbeeld."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden