Heiligverklaring een bedrijfstak apart

Toen paus Johannes Paulus II in het ziekenhuis werd opgenomen, heeft op de Vaticaanse congregatie 'voor de zaken der heiligen' beslist een 'aiutante' of 'adetto' van deze afdeling overwogen de bullen voorhetgevaldat te ordenen, maar het dossier-Wojtyla is al perfect in orde.

PIETER VAN DER VEN

Johannes Paulus is niet alleen verreweg de meest bereisde paus in de geschiedenis, hij houdt nog een ander absoluut record: dat van het aantal zalig- en heiligverklaringen op zijn gezag: een zeshonderd, meer dan zijn acht voorgangers in deze eeuw er samen bijeensprokkelden.

Aan de stroom komt bij leven en welzijn nog geen einde, want de pijplijn is goed gevuld. Uiteraard zijn nieuwe kandidaten altijd welkom, vooral uit de minder gangbare klasse van de 'gewone leken'. De huidige paus, die zoveel huwelijk en gezin in zijn toespraken doet, zou naar verluidt best een paar brave nonnen en paters in de wachtkamer willen zetten ten gunste van een heilig echtpaar. Dat schijnt niet te vinden of - zoals een hooggeplaatste theologe hier te lande suggereerde - het zijn er zoveel dat men niet kan kiezen. Of ze missen de nodige geestelijke en financiele sponsoring.

Voorsprong

Pausen hebben wat dat laatste betreft een enorme voorsprong. Als een paus sterft, hebben immers allen die enige invloed op een heiligverklaring kunnen uitoefenen, hun kerkelijke carriere onder meer te danken aan diezelfde paus.

De oogst is als volgt: de laatste duizend jaar zijn er van de 125 pausen drie heiligverklaard en nog eens acht 'zalig'; deze laatsten behoren zeg maar tot de heilige subdivisie. Het is dus zeker niet zo dat elke 'Heilige Vader' vanzelf wel op de lijst der heiligen wordt bijgeschreven. Als kansberekening: een op elf dat je als paus tot de eer der altaren wordt verheven. Een kleine kans, maar honderden malen groter dan bij andere bevolkingsgroepen als bijvoorbeeld schaapherders, vissers, belastingambtenaren, moeders, wijze maagden of journalisten. Waren die elf heilige/zalige pausen inderdaad de besten, de heiligsten, de wijsten? Het is betrekkelijk. Celestinus V ( 1296) was ongetwijfeld een heilig iemand en de kerk had jegens deze wereldvreemde kluizenaar beslist iets goed te maken, nadat hij onder druk van zijn opvolger Bonifatius VIII aftrad en werd opgesloten. Maar een grote paus kun je hem niet noemen.

Zwaargewichten als Innocentius III ( 1216) en Bonifatius VIII ( 1303) waren dat in bepaalde zin wel, maar zij werden zelfs geen kandidaatheilige. En dan zwijgen we nog van de boeven, profiteurs, losbollen en geldsmijters die in de loop der eeuwen op de Stoel van Petrus zijn gezet. Maar wat te denken van de heilige Pius X ( 1914) en zijn (niet-heilige) opvolger, Benedictus XV ( 1925)? Deze laatste was kardinaal Alfrink liever, omdat hij de ketterjagers van Pius X in hun hok terugjoeg.

Vier pausen van de laatste anderhalve eeuw staan nu op de nominatie: Pius IX ( 1878), Pius XII ( 1958), Johannes XXIII ( 1963) en Paulus VI ( 1978). Tegenover dat elftal van duizend jaar is het buitensporig veel. Mag de kerk van Rome zich ineens weer verheugen in zeer begenadigde leiders? Of hebben vooral massacommunicatiemiddelen de pausen tot wereldautoriteiten helpen maken?

Over deze laatste periode bezien lijkt het nogal lukraak: Pius IX wel, Leo XIII ( 1903) niet. Er zijn goede argumenten voor het omgekeerde. Hoe lossen we dat op? Johannes XXIII sprong er in de weinige jaren van zijn ambt erg uit, maar ter voorkoming van scheve ogen jegens zijn voorganger (Pius XII) en zijn opvolger Paulus VI en om te vermijden dat het een wedstrijd wordt, is er nu al sprake van het hele drietal maar samen te nemen.

Geen van de vier kandidaat-zalige pausen mag trouwens rekenen op algehele acclamatie.

Pius IX liet Hollandse en Brabantse boerenjongens zich doodvechten om zijn kerkelijke staat te verdedigen tegen de oprukkende legers van Italie. Hij veroordeelde alles wat er toen aan democratie en vrijheid begon te groeien. Maar de bezwaren tegen een eventuele heiligverklaring van Pius IX zijn niet alleen van politieke, maar ook van meer spirituele aard. Deze langst-regerende paus (32 jaar) zou op het eerste Vaticaans concilie zijn eigen onfeilbaarheidsverklaring door de strotten van de bezwaarden hebben laten duwen. Eigenlijk was hij na zijn eerste jaren als paus of niet meer goed snik of een van eigendunk bezeten despoot. Het liefst had hij zichzelf heiligverklaard en zich dan maar meteen ook met de titel martelaar getooid, omdat hij in zijn eigen ogen zo ontzettend veel voor God en de kerk had moeten lijden. Aldus de weinig vleiende bezwaren van de r.-k. priester en kerkhistoricus A. Hasler. Met ook nog eens de bewering dat Pius IX in de persoon van ene kardinaal F. M. Guidi een bastaardzoon had, bewerkte de jong gestorven Hasler overigens het tegendeel van wat hij beoogde. Hij wilde aantonen hoe krankzinnig het zou zijn als de kerk Pius IX zalig zou verklaren. Maar daarmee prikkelde hij Rome des te harder om eens en vooral uit te spreken en te verklaren dat Pius IX in alle opzichten de lof der kerk en de eer der altaren waardig was.

Ook een zaligverklaring van Pius XII zal meer dan een categorie mensen bevreemden. In de eerste plaats hen die vinden dat Pius XII door zijn zwijgen joden aan de holocaust heeft prijsgegeven. Maar zelfs wie Pius' keuze voor 'stille diplomatie' billijkt, kan moeite hebben met een 'zalige' Pius XII - een moeite, deels van dezelfde aard als bij Pius IX.

Pius XII was een monomaan, wilde alles zelf beslissen, raakte met de jaren er steeds meer van overtuigd dat de Heilige Geest en verschijningen van Christus en Maria hem en hem alleen dagelijks dicteerden hoe het verder moest met de wereld. Vereenzaamd, overtuigd van eigen gelijk en heiligheid, maar lichamelijk zwaar lijdend bracht hij zijn laatste jaren door. Bij Pius XII moet een heiligverklaring verbloemen dat de r.-k. kerk geen structuren heeft om in te grijpen als er met haar paus iets grondig mis is.

Johannes XXIII had alles mee om een populaire heilige te worden: vroom, eigenwijs, een hartverwarmende uitstraling, een boer die van zijn geloof geen tobberig probleem maakt en die van humor en van frisse lucht in huis houdt. Johannes XXIII heeft sinds zijn dood in 1963 ladingen bloemen voor zijn marmeren tombe gekregen. Maar zaligverklaringen zijn niet iets van de stem des volks, het zijn uitgekookte operaties van de burelen en strategen: Johannes XXIII mag wel, maar slechts drooggelegd, ingepakt tussen en getemd door twee anderen, niet als een die eruit sprong.

Deernis

Paulus VI heeft zwaar onder zijn ambt geleden. De lobby achter hem wil Paulus VI meteen ook tot 'martelaar' laten uitroepen. Het beleid van Paulus VI (geboorteregeling, celibaat, bisschopsbenoemingen) was omstreden; voor een eventuele zaligverklaring is dat niet erg. Tegen is vooral dat er maar twee oneigenlijke redenen voor zijn: deernis met een man die zo loodzwaar aan zijn ambt tilde en de behoefte om een beleid dat niet kon overtuigen, alsnog van een aureool en een heilig gelijk te voorzien.

Pius XII, Johannes XXIII, Paulus VI: dat werkt als een domino ten gunste van Johannes Paulus II. Elk woord van zijn ziekbed wordt ijlings opgeborgen en gekoesterd in het zwellende dossier. Wat zou er mooier zijn dan dat de eerste paus in de volgende eeuw alle pausen van de laatste halve eeuw heilig verklaarde, omdat zij allen mensen waren die heldhaftig in zware tegenwind het schip der kerk op koers poogden te houden op weg naar het jaar 2000?

Heiligverklaringen. Een twintigtal toch voor een eerzaam beroep hoogopgeleide priesters en leken verdienen er in het Vaticaan hun boterham mee, een veelvoud daarvan is er anderszins bij betrokken, onder meer de doktoren die de vereiste wonderen onderzoeken. Wat zou kunnen worden overgelaten aan de stem van een vrolijke volksreligiositeit is een high tech ideologie-industrie. Vier heilige pausen op een rij. Geldverspilling, inflatie, godsgeschenk - of een voorbode van het einde der tijden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden