Heiligt het doel de middelen?

Dit is een verzamelcolumn, een hinderlijk genre maar in dit geval verdedigbaar omdat de diverse voorbeelden dezelfde strekking vertonen: ze verraden een intrinsieke spanning tussen middelen en doeleinden.

De donorshow die recentelijk op televisie was te zien, kan dienen als aftrap. Het beschamende keuzespelletje rond een ernstig zieke vrouw werd, evenals de ’grap’ waarin de vertoning zich uiteindelijk oploste, door de organisatoren gerechtvaardigd als een belangrijke stimulans tot het beschikbaar stellen van organen voor transplantatie, inderdaad een serieus sociaal-medisch probleem. In de discussie, vooraf en nadien, bleven de reacties verdeeld: was de manier waarop het gebeurde, passend?

Iets heel anders. Er woedt al langer, en nu weer intensiever, een debat over de vraag of het toelaatbaar is op krijgsgevangenen die van terrorisme worden verdacht, stevige fysieke en psychische druk uit te oefenen. Amerika ziet er geen been in en verlaagt zich zelfs tot het zonder meer martelen of laten martelen van verdachten: Nederland worstelt ermee, zoals blijkt uit de benadering van een incident in Afghanistan. De grote vraag is: maar hoe te beslissen indien het toegepaste geweld tegen weerlozen interessante informatie oplevert? De vraag zelf is al bedenkelijk.

Derde discussiepunt: sommige advocaten plegen in majeure zaken de rechtszaal te verlaten om hun cliënt van dienst te zijn. Ze bewerken de publiciteit, veroorloven zich krasse maar oncontroleerbare beweringen, gaan met hun cliënt een vertrouwelijke relatie aan en ontzien zich zelfs niet het OM in bepaalde gevallen verdacht te maken. Kortom: alles wordt geoorloofd geacht om de zaak te winnen. Hoewel deze strapatsen soms succesvol lijken te zijn, blijft het de vraag of ze acceptabel moeten heten.

We verhuizen nu naar de boeiende wereld van de goede doelen en lezen deze week de prachtige krantekop: ’Kankerfonds belegt in tabak’. KWF Kankerbestrijding blijkt een deel van zijn vermogen bij tabaksfabrikanten te hebben ondergebracht. Het verbaast dan niet meer tegelijk te vernemen dat een viertal grote Nederlandse banken, waaronder ABN Amro, fabrikanten van clustermunitie financieren als ook bedrijven die wapens leveren aan landen waartegen een wapenembargo bestaat.

Echt pikant is echter dat de grootste Nederlandse organisatie voor ontwikkelingsprojecten, Oxfam Novib, hiervan weet maar nauw met de bank samenwerkt, enerzijds als huisbankier, anderzijds als door de bank gesponsorde organisatie. Zelfs indien donateurs tegen deze connectie bezwaar zouden maken, wenst men niet veel verder te gaan dan het ’heroverwegen’ van de relatie. De bank biedt namelijk zakelijke voordelen.

Zesde geval, weer totaal anders. De recente verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer heeft het CDA in twee gedaanten aan het werk gezien: met Jan Peter Balkenende in de hoofdrol en Jack de Vries als voornaamste adviseur. Beide christen-democraten zijn overtuigde gereformeerden en werken al jaren zeer eng samen. De werkverdeling is uitgekiend: de premier spreekt de vrome taal die men van hem kent, steeds in termen van normen en waarden, weliswaar erg vaag en vrijblijvend maar een bewijs van ethische bevlogenheid zoals we lange tijd in Nederland niet mochten meemaken.

Zijn politieke vriend De Vries speelt tegelijkertijd en met even veel overtuiging voor deugniet. Hij heeft in Amerika een paar vuile campagnetrucs opgepikt en paste die bij de laatste verkiezingen ongegeneerd toe. Voornaamste slachtoffer was PvdA-leider Bos, die te laat besefte dat er onder christenbroeders ook doortrapte loeders worden gevonden. En we weten het inmiddels allemaal: de dubbele moraal heeft uitstekend gewerkt.

Mijn noodzakelijkerwijs beknopte commentaar op deze gevallen bestaat uit twee opmerkingen. Allereerst blijkt dat het machiavellistische adagium: het doel heiligt de middelen, op allerlei terreinen aanvaard wordt. Beroepen die voorheen een strenge professionele code onderschreven, zoals dat van advocaat en officier, liefdadigheidsinstellingen die voorheen bol stonden van onbaatzuchtigheid, politieke partijen die met de Bijbel in de hand de zondige wereld tot voorbeeld wilden zijn, ze hanteren zonder blikken of blozen middelen en methoden die – u mag kiezen – moreel dubieus, onbehoorlijk of huichelachtig zijn. De motviering is steeds hetzelfde: het werkt want het garandeert macht en/of geld.

Mijn tweede opmerking is meer van sociologische aard en zal ik vragenderwijs stellen. Is het mogelijk dat onze samenleving en cultuur in een richting bewegen waarin de normativiteit die ons handelen bepaalt, meer en meer wordt vervangen door de dominantie van het criterium effectiviteit? Is die omslag een gevolg van het tegenwoordig rigoureus beleden individualisme dat zich vanuit het amorele marktdenken en vanuit het al even amorele politieke machtsdenken tot alle gedrag begint uit te strekken?

Ik weet het niet, maar het bovenstaande is meer dan een serie incidenten. Het laat een trend zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden