Heilige plicht

Duurzaamheid is een religie, ontdekten Lodewijk Dros en Wilfred van de Poll. Teksten, citaten en ideeën van Trouws Duurzame Honderd en andere groene prominenten smeedden zij om tot een nieuwe catechismus.

1Wat is het ultieme doel in ons leven? Dat is leven uit het besef dat we met hoofd en hart en handen deel zijn van de Aarde. Dat we niet op onszelf staan, maar verbonden zijn met alles om ons heen, met aarde, water, lucht en vuur, en met de generaties die na ons komen. Wij eren de Aarde.

2 Waar gaat het heen met de Aarde?

Onze Aarde leeft en verandert. Dat heeft ze altijd gedaan, maar sinds een eeuw snelt ze haar ondergang tegemoet. Over de details is discussie, maar gerenommeerde wetenschappers waarschuwen ons dat we met grote snelheid afrazen op het ravijn: het klimaat warmt op, de zeespiegel stijgt, water en lucht vervuilen, dier- en plantensoorten sterven uit. Wij mensen hebben onze omgeving uitgeput en moeder Aarde roept dat ze door haar reserves heen is. De Aarde zegt: mijn krediet is op.

3 Zijn wij dan reddeloos verloren?

De situatie is ernstig. Elke baby heeft bij de geboorte al een enorme ecologische voetafdruk; als we zo doorgaan hebben we in 2050 drie aardbollen nodig. We staan op een keerpunt in de geschiedenis van de Aarde. Nu is het tijd om een nieuwe balans te vinden, een evenwicht dat de draagkracht van de Aarde niet te boven gaat, anders stevenen we af op rampspoed en ondergang. Een drastische verandering is nodig, vooral van ons in het Westen, een ommekeer die ons hele bestaan raakt - ons materiële en spirituele functioneren. Een verandering van geest en hart. Dat perspectief is een opdracht en die heet duurzaamheid. In het Zuid-Afrikaans: volhoudbaarheid.

4 Wat zeg je tegen hen die niet in de ondergang geloven?

Dat we afstevenen op het ravijn is een feit, niet iets waar je voor of tegen kunt zijn. De uitvoering van onze duurzame opdracht veelt geen uitstel, daarvoor is de Aarde al te ver heen. Natuurlijk staan wij open voor kritiek, maar onze basis is de wetenschap en die is niet, zoals de journalistiek, veroordeeld tot hoor en wederhoor. Klimaatsceptici, techniek-optimisten en cabaretiers, we luisteren graag naar hen, maar we verliezen de grote contouren niet uit het oog: de Aarde is verloren als wij niet samen de handen ineenslaan en duurzaam gaan leven. Daar is haast bij geboden, grote haast. Wij houden ons daarom niet te veel bezig met kritiek. Het zou dwaasheid zijn om geen actie te ondernemen, de toekomstige generaties vergeven ons dat nooit.

5 Hoe kon het zo gruwelijk misgaan?

In de afgelopen eeuwen heeft de techniek ons een langer leven gegeven, maar geen geluk en harmonie. De chemie heeft ons vergiftigd, we worden vermalen in grootschaligheid. Zo zijn we vervreemd geraakt. Van onszelf: we leunden op ons rationele denken, maar onze intuïtie verschraalde. Van elkaar: de wijsheid van inheemse volkeren moest wijken voor de machtswellust van ons, kolonialen. En ten slotte: van onze mede-dieren en -planten, waar we ons boven verheven achtten maar die onze broeders en zusters zijn.

6 Wat staat ons nu te doen?

We moeten af van onze destructieve heerszucht. Wij zeggen tegen de Aarde: we hebben je genegeerd, miskend, vertrapt. Tegen al wat leeft zeggen we: we hebben je gebruikt als een middel voor ons eigen genot, we hebben je uitgeput en gereduceerd tot gebruiksvoorwerpen. We waanden ons de heersers van de wereld. Nu zetten we een stap terug, we gaan naast elkaar staan in plaats van tegenover. We kiezen voor inclusiviteit. En nee, we wachten niet op de overheid, het bedrijfsleven of de buurman, al draagt iedereen verantwoordelijkheid. We staan er allereerst alleen voor - dáár begint het. Heel klein dus en dicht bij huis, we scheiden afval, eten biologisch en reizen met de trein. Maar we beseffen: we kunnen het alleen samen. Zo hervinden we de balans en vinden we de uitweg uit de crises waarin we zitten - die van de economie, van de ecologie en van de zingeving.

7 Hoezo zingeving?

Duurzaamheid is niet alleen een heilige plicht, ze biedt ook een wenkend perspectief. Voor individuen, maar ook voor de samenleving. Ze biedt een horizon die verder reikt dan onze haperende en tekortschietende democratie. Die weet niet welke kant ze uitmoet, en stemmers kunnen meewaaien met de populairste wind - ze kunnen zomaar beslissen om de laatste grondstoffen op te maken. Duurzaam leven berust op wetenschappelijk inzicht en mag dus niet 'weggestemd' worden in het parlement. Het biedt waarden die onomstreden én verbindend zijn. Duurzaamheid overbrugt verschillen en brengt het samenleven op een harmonieuzer, hoger plan.

Dat overstijgende noemen we transcendentie; duurzaamheid is voor ons de religie van de 21ste eeuw. Dat begrip komt van het latijnse religare, 'verbinden' - en dat is precies wat duurzaamheid wil: verbinden.

8 Hoe leven wij als duurzame gelovigen?

Jong geleerd, oud gedaan: duurzaamheid moet doordringen tot de haarvaten van het onderwijs, van gymles tot hoofdrekenen. Jong en oud schudden samen de onverschilligheid af en zoeken een heroriëntatie op 'het goede leven'. We willen de natuur niet beheersen, maar ermee samenwerken. We zoeken naar een hogere kwaliteit van relaties, tussen mensen onderling en tussen mens en Aarde. We streven naar ont-wikkeling, het uit de wikkels halen van onze potentie om in grotere harmonie te leven. Ook met dieren - ja, we ervaren een onderlinge afhankelijkheid met alle wezens, ongeacht de waarde voor de mens. Wij mensen moeten ons ik loslaten, we dragen slechts bij aan de Aarde die ons draagt. De bescherming van de levenskracht, verscheidenheid en schoonheid van de Aarde is een heilige plicht. Want we hebben haar niet geërfd van onze ouders, maar in bruikleen van onze kinderen.

9 Is consuminderen het antwoord?

Nee. De roep om 'consuminderen' klinkt in een wereld waarin hulpbronnen - van olie tot voedsel - schaars zijn geworden. Wij zijn juist positief, we zoeken de nieuwe rijkdom in een andere houding, in het op adem komen, in groen hedonisme dat walgt van overdaad op kosten van de Aarde. We gaan weer genieten van haar uitbundige gaven, van de soortenrijkdom in diepzee en oerwoud, van het rijke inzicht dat natuurvolkeren bewaard hebben, van een rijkvoorziene dis met vrienden (en dus zonder geschubde, behaarde of gevederde vrienden op ons bord).

Dat alles ligt binnen ons bereik en het is goed voor people, profit en planet. Wij plaatsen de wereld om ons heen in groen licht en ademen zelf groen in en uit. We kunnen zoveel meer zijn dan we hebben!

10 Hoe maak je je die groene levensstijl eigen?

Dat gaat niet vanzelf - daar kunnen we elkaar toe inspireren. Nu al worden week in week uit tientallen mensen die eerst cynisch waren, geraakt door onze boodschap van verandering. Goede voorbeelden daarvan zijn er genoeg, van Herman Wijffels tot Al Gore, van Vara's 'Vroege vogels' op de radio tot aan de pagina's 'Duurzaamheid & Natuur' van deze krant, van Ecover afwasmiddel in de keuken tot aan windmolens in zee.

Ons motto is: het goede leven maak je samen. Daarom willen we maandelijks inspirerende bijeenkomsten beleggen, steeds in andere provincies, en via sociale netwerken op internet. Daar draait het niet om debat (al mag dat best), maar om het beleven wat ons bindt: duurzaam samenleven. We noemen die beweging 'De Verbinding'.

11 Wat gaan we binnen die beweging doen?

Duurzaamheid is geen ideologie, maar een bundeling van creatieve, praktische ideeën. In De Verbinding staren we geen navel, maar gaan we aan de slag, want we willen dat alle aandeelhouders (zo noemen we elkaar, want we delen in de toekomst) elke maand één goed idee opdoen. Eentje maar. Want we geloven in de kracht van het kleine; klein is het nieuwe groot. En bovendien: twaalf goede ideeën in een jaar, keer al die honderden, duizenden die eraan mee gaan doen, dat gaat het verschil maken.

12 Is er al wat te merken van De Verbinding?

De kiem van de volhoudbare toekomst is gelegd, de gevoeligheid voor onze boodschap wordt steeds groter; al is het aantal medestanders nog klein, we staan aan de vooravond van de grootste sociale beweging van de eeuw. Sterker nog: dat spirituele ontwaken is al begonnen, al herkennen we het nog te weinig.

We zitten in een overgangsperiode, een metamorfose: de tijd die de rups doormoet om vlinder te worden. Het oude en het nieuwe bewustzijn lopen nog door elkaar heen, en in elkaar over. Dat zien we in Trouws Duurzame 100: een ranglijst vol invloed en geld die nu, in de transitie naar de nieuwe tijd, haar waarde nog bewijst maar waar we later met een glimlach op terugkijken.

13 Hoe verspreiden we deze boodschap?

Onze boodschap is in de eerste plaats dat we niet gedachteloos door kunnen leven: de kiloknaller is passé, economische groei ook. Alleen fossielen uit de 20ste eeuw durven het tegendeel nog te beweren, maar voor veel mensen is het verleidelijk daaraan vast te houden. Daar stellen wij een andere verleiding tegenover, want alleen samen kunnen we de koers naar het ravijn radicaal omgooien. Wij zijn geen doemprofeten, maar optimistische verleiders. Liever belonen wij de goede intentie, om zo het bewustzijn te bevorderen dat op de lange duur vruchten afwerpt.

Voor wie te star is om een nieuw uitzicht te ontdekken en voor wie verdient aan het oude denken, valt er in deze transitietijd veel te verliezen. Vandaar de weerstand die onze duurzame opdracht oproept, bij politici die er op korte termijn garen bij spinnen ('Klimaatverandering is ook maar een mening') en zeuren over rentabiliteit, bij wetenschappers die media manipuleren, bij bedrijven die hun handel in gevaar zien komen en de overstap naar volhoudbare productie niet durven te maken. Hun verzet zijn de barensweeën van de nieuwe tijd.

Onweerstaanbaar breekt de volhoudbare toekomst aan. Dat is een wenkend perspectief. En het is een feest om daar bij te horen.

Heilige plicht: de bronnen
De groene catechismus is een compilatie van citaten, parafrases en ideeën uit teksten van Klaas van Egmond ('de slimste'), Herman Wijffels ('Nederlandse Al Gore'), Jan Rotmans, Peter Blom en koningin Beatrix, respectievelijk nummer 4, 8, 14, 20 en 59 uit Trouws Duurzame Honderd (DH). De Trouwjury noemde hen 'charismatische visionairs'; daarbij horen ook Matthijs Schouten en Wouter van Dieren, nu als experts betrokken bij het opstellen van de DH, waarin zij in 2010 nog hoog stonden.

Daarnaast is veel geënt op het werk van DH-nummer 1, 'alleskunner' Marjan Minnesma. Verder is inspiratie ontleend aan de jongste DH'er, Aart van Veller (nummer 78) en de 'dwarse denker' Jan Paul van Soest (30); zij laten zich op hun beurt inspireren door de Club van Rome (waarvan, naast Wouter van Dieren, ook Peter Blom lid is en Beatrix erelid). Verder benutten we het door het NCDO, Herman Wijffels, Matthijs Schouten, Klaas van Egmond, Peter Blom, Jan Pronk en Ruud Lubbers (in 2010 nummer 6 van de DH) gepropageerde 'Handvest van de Aarde' (Lubbers: 'een holistische en inclusieve grondwet'). Duurzaamheid heet hierin een 'heilige plicht'. Koningin Beatrix omarmde deze tekst in haar Kersttoespraak 2011, waardoor zij voor het eerst doordrong tot de DH, in het voetspoor van haar zus prinses Irene.

Ten slotte levert 'Our Common Future 2.0' inzicht in het groene denken. Deze denktank biedt 'een visie op de toekomst, een droom waar we over vijfentwintig jaar willen zijn', opgesteld onder leiding van Jan Jonker (29) en bedoeld als update van het befaamde duurzaamheidsrapport van Brundtland (1987). Hier werkten verscheidene DH'ers aan mee: Maurits Groen (3), Ruud Koornstra (16), Thomas Rau (18), Marga Hoek (20), Willem Lageweg (28) en Jan van Betten (37).

Op www.trouw.nl is een uitgebreide

bronnenverantwoording te vinden

met alle letterlijke teksten.

Vragen en antwoorden
Catechismus: beknopte geloofsleer, in omloop bij katholieken en protestanten. Toelichting in vraag- en antwoordvorm op de belangrijkste vraagstukken des levens: waar komt de mens vandaan en waar het kwaad, hoe vindt hij verlossing en hoe dient de gelovige zich individueel en in groepsverband te gedragen, wat te doen met andersdenkenden, en wat ligt er voor (on)gelovigen in het verschiet?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden