Heilige Mis is vorm van theater

De scheiding tussen katholieken en protestanten loopt via het theater. Dat zegt de neerlandicus Jaap Goedebuure naar aanleiding van zijn oratie in Nijmegen: ,,Katholiek versus protestant is het verschil tussen toneelspel en toneelkritiek.''

Protestanten hebben een hekel aan toneel. Dat was vroeger zo, dat is nog steeds zo. Katholieken niet, al in de Middeleeuwen betrokken zij het toneel bij de eredienst. Nederlandse schrijvers van Joost van den Vondel tot Gerard Reve hebben zelfs het hoogtepunt van de katholieke eredienst, de eucharistie, een vorm van toneel genoemd.

Dat stelt Jaap Goedegebuure in zijn oratie bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar Monumentaal Literair Erfgoed, die hij gisteren uitsprak aan Radboud Universiteit Nijmegen. Goedegebuure begon zijn rede bij Vondel, de bekeerling, die zijn toneelstukken nauwelijks opgevoerd kreeg omdat de hervormde dominees het duivels spel vonden.

In zijn 'Altaergeheimenissen' uit 1645 bespreekt Vondel de betekenis van de eucharistie. Dat is niet zo verwonderlijk, de eucharistie is tijdenlang mikpunt van kritiek en protestantse ketterij geweest. Om daar een einde aan te maken werden de opvattingen over de eucharistie ten tijde van het concilie van Trente, in 1551, vastgelegd in het dogma van de transsubstantiatie. Brood en wijn veranderen door het Heilig Sacrament waarlijk in het lichaam en bloed van de gekruisigde en weer opgestane Christus, ook al blijven ze voor het oog brood en wijn.

Een opmerkelijk, voor de buitenstaander onbegrijpelijk dogma. Het is dan ook niet verwonderlijk dat een bekeerling zich juist over dit onderwerp wil uitspreken. Vondel deed het in 5000 versregels, die vergeten waren maar door Frans Kellendonk, een ander katholiek schrijver, aan de vergetelheid ontrukt zijn.

Kellendonk vond Vondels verantwoording mislukt. Vondel probeerde een miraculeus mysterie met rationalistische middelen een plaats in zijn denkwereld te geven. Maar ook Kellendonk buigt zich over de eucharistie. In een klassiek geworden passage schrijft hij: ,, Beschouw je de Heilige Mis als theater dan blijkt dat die reële presentie (van brood en wijn) een gewichtige term is voor een simpel ervaringsfeit.''

Vervolgens legt Kellendonk uit dat het nogal wat verschil maakt of Pierre Bokma Prins Hamlet is of slechts speelt. ,,Als het goed is, dan kun je Pierre Bokma niet meer zien door de Hamlet die voor je op het toneel staat. Wanneer de priester op het meest dramatische ogenblik van de eucharistie de rol van Christus op zich neemt en in de directe rede zegt: 'Dit is mijn lichaam' en 'Dit is de kelk van mijn bloed', dan is dat niet zomaar een verwijzing naar het lijden: hij maakt die woorden op dat moment waar. Anders dan een hoed op een stoelzitting of een verkeersbord is het sacrament geen plaatsvervangend of verwijzend teken. Het is een theatrale handeling die tegenwoordig maakt.''

Katholiek theater dus. In een gesprek naar aanleiding van zijn oratie zegt Goedegebuure dat Kellendonks visie niet nieuw was. ,,Ook Samuel Taylor Coleridge (1772-1834) zei dat hij de wereld van Shakespeare kon opvatten als was die de ware. 'Wij zijn bereid', zei Coledrige, 'ons ongeloof op te schorten'.''

Goedegebuure: ,,Grote schrijvers zijn in staat een poëtische waarheid op te roepen. Of die waarheid in overeenstemming is met de reële waarheid doet niet ter zake. Het gaat om waarheidsmaking - al is dat absoluut geen Nederlands woord.''

Dat we in een verhaal geloven zolang we erin opgaan, is nog wel te vatten. Maar Kellendonk gaat een stap verder, hij stelt dat ook de priester een poëtische waarheid oproept. Tijdens het uitspreken van de woorden 'hoc enim est meum corpus' gebeurt het, het brood wordt lichaam, al is dat niet waarneembaar. Beslist een vorm van taalmagie.''

Kellendonk is niet de enige die de taalmagie van de kunstenaar vergelijkt met de handelingen van de priester. Je komt vergelijkbare opvattingen tegen in het oeuvre van Cees Nooteboom, Gerard Reve, Willem Jan Otten en Willem Barnard.

Otten grijpt in dagboeknotities zelfs terug op het theatrale voorbeeld van Kellendonk: ,,We zeggen altijd dat de acteur Hamlet speelt, maar in werkelijkheid komt Hamlet in de acteur al dan niet naar de oppervlakte. (...) In analogie hiermee is Christus dus geen projectie, althans, het heeft geen zin om het in zulke termen over hem te hebben. Hij maakt zich meester van de gelover. Iets anders kan de gelover er niet van maken, en het grote doel van het gebed (de toverkracht ervan) is dat Christus beter, dieper toegang krijgt tot de bidder.''

Het opmerkelijke van al deze auteurs is dat zij katholiek zijn: Nooteboom is rooms opgevoed, Reve en Otten hebben zich bekeerd, en Barnard was ooit predikant maar is na een lange zoektocht uitgekomen bij de Oud-katholieke kerk.

Goedegebuure: ,,Barnard heeft vaak gezegd dat het in de kerk niet gaat om de preek maar om de liturgie, om de handelingen, om de vaste formules, om de geijkte woorden die telkens weer worden aangeboord. Een liturgische tekst is altijd hetzelfde, zoals 'Hamlet' al vierhonderd jaar hetzelfde is. Hoe vaak we het stuk ook gezien hebben, als Hamlet zegt: To be or not to be, gaan we mee in zijn existentiële twijfel.''

,,De katholieke eredienst heeft het drama nooit uitgebannen. Al in de middeleeuwen werd het mysteriespel verbonden met de dienst. Niet direct, het spel vond plaats vóór de kerk. De protestanten gruwden hiervan, na de reformatie hebben zij de mysteriespelen en al het aanverwante toneel ook onmiddellijk willen verbieden. Vandaar Vondels geploeter om zijn stukken in Amsterdam gespeeld te krijgen.''

,,De scheiding tussen katholieken en protestanten loopt via het theater. Katholieken zijn bereid dingen te veruitwendigen, plastisch waarneembaar te laten worden. Protestanten niet, zij verbaliseren. Katholiek versus protestant is het verschil tussen toneelspel en toneelkritiek.''

De oratie is te bestellen bij Pers en Voorlichting, Radboud Universiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden