Heidense tekens in een prachtig land

Tukkers zijn nogal eigenwijs. Daarom overleefden de geveltekens tegen ziekte, bliksem en ander onheil moeiteloos kerstening en reformatie

Het begon met de trouwkaart van zijn zus in 1977. Frans Broekhuis uit De Lutte raakte gefascineerd door de afbeelding van een typisch Twents gevelteken. Die fascinatie is nooit meer verdwenen en resulteerde in een fietsroute langs boerderijen met geveltekens. En wat voor een; we rijden over smalle paadjes en komen nauwelijks een auto tegen.

Het zijn smalle houten plankjes die de nok van menig Twents - maar ook Achterhoeks - boerderijdak sieren. Je zou er zo aan voorbij fietsen. Maar door deze route te volgen, word je er met de neus op gedrukt en ga je beter opletten. In de eikenhouten plankjes zijn namelijk diverse symbolen uitgezaagd. En om die symbolen gaat het. Daarmee beschermt de boer zijn have en goed tegen blikseminslag, heksen, spokerij, en ziektes. Het gebruik gaat terug tot het begin van de jaartelling met als oudst bekende symbolen de levensboom en de gekruiste paardenhoofden.

Broekhuis legt uit dat paarden vroeger heel belangrijk waren voor de boeren. Als het dier dood ging, werd de schedel aan de muur gehangen. "Van lieverlee kwam het paardenhoofd op het dak, om zo het onheil af te weren en het geluk te bevorderen." Ook de levensboom is zo'n oud symbool met een dubbele functie: hij biedt bescherming en bevordert de vitaliteit. "We gebruiken het in Twente nog steeds. Als het hoogste punt van een nieuwbouwhuis is bereikt, wordt er op het dak een tak neergezet. Dat is in feite de levensboom, waarmee je de toekomstige bewoners alle goeds wenst."

Na deze lessen wordt het tijd om te gaan fietsen. Op de kaart is elke boerderij met een gevelteken keurig aangegeven en in de tekst worden de verschillende symbolen verklaard. Vanuit station Oldenzaal fietsen we naar het eerste fietsknooppunt van de route. Tot onze schrik rijden we al gauw langs de N735. We hoeven toch niet voortdurend langs dit soort drukke wegen te rijden alleen maar om geveltekens te zien? Dat blijkt gelukkig niet het geval. Broekhuis kent de omgeving op zijn duimpje en leidt ons met deze fietstocht juist langs de kleinste weggetjes en paden. Aan het einde rijden we nog maar één keer een paar honderd meter langs een drukke weg, maar dat is alles.

We moeten wel de Tankenberg op. Nou ja, berg - de heuvel is niet meer dan 85 meter hoog, maar daarmee wel het hoogste punt van Overijssel. Het is de top van een stuwwal. Zo'n 130.000 jaar geleden hebben gletsjers hier de ijskoude grond omhoog geduwd. Voor het weidse uitzicht lopen we naar een huisje met daarop een - metalen - gevelteken. Daarin zitten verwerkt een anker, een hart en een kruis - geloof, hoop en liefde.

Broekhuis weet te vertellen dat op de Tankenberg ooit de watergodin Tanfana werd vereerd. Want de goden werden in de Germaanse tijd het liefst op een hoog punt aanbeden en als het even kon ook nog in de buurt van waterbronnen, die bij de Tankenberg rijkelijk aanwezig zijn. Dan had je namelijk gemakkelijk toegang tot de onderaardse goden. "De maansikkels op sommige geveltekens symboliseerden deze watergodin."

We fietsen daarna vanaf het hoogste punt ontspannen naar beneden en genieten van de afwisseling van bos, akkers en weilanden met hier en daar een boerderij. Het landschap is licht glooiend, het kan niet op. Op een gegeven moment rijden we over een zogeheten Dodenweg. In de tijd van Karel de Grote moesten alle overledenen over deze route naar de kerk en begraafplaats in Oldenzaal worden vervoerd. Zou het toen ook zo'n donkere bosweg zijn geweest? Geen wonder dat de bewoners meenden dat het hier spookte.

Richting Beuningen verdwijnen de glooiingen, maar het landschap is er niet minder mooi om. We passeren een Mariakapelletje, een van de vele in het overheersend rooms-katholieke Twente. Ook de kapel heeft een gevelteken op het dak. Volgens Broekhuis hebben de geveltekens na de kerstening een christelijk sausje gekregen. Stond het hart in de Germaanse tijd voor Moeder Aarde, dat werd na de kerstening het Heilig Hart van Christus. De maansikkels mochten ook blijven, alleen werd de watergodin vervangen door het Mariasymbool.

Na de Tachtigjarige Oorlog kwam Oranje aan de macht en daarmee werd het protestantisme de staatsgodsdienst. Alles wat naar rooms-katholicisme zweemde was verboden. "Maar wij trotse Tukkers zijn nogal eigenwijs", vertelt Broekhuis. "Wij laten ons niet op de kop zitten. Dus uit protest zetten wij geveltekens op het dak waaraan katholieke symbolen waren toegevoegd zoals een kelk, een kruis en een monstrans."

De protestanten bleven in Twente in de minderheid en hun boerderijen vielen nogal op door het ontbreken van geveltekens. Dat vonden ze zelf ook maar kaal. Om mee te doen plaatsten zij tekens op het dak zonder symbolische betekenissen. "Het waren vooral sierlijke vormen. Soms gebruikten ze een hartje."

Op het tweede deel van de route worden de geveltekens wat schaarser. We fietsen ook nog een paar kilometer door Duitsland. Zo'n stukje buitenland geeft een fietstocht altijd iets extra's, maar deze route heeft het absoluut niet nodig. Voor mensen die niet uit Twente komen is een fietstocht door dit prachtige landschap buitenland genoeg.

Fietsen door Twente

Symbolen
Het gevelteken op de foto hier onder symboliseert, van boven naar beneden:

Kruis (geloofsovertuiging)

Paarden (onheilafwerend)

Zesster in zonnewiel (Christus, licht van de wereld)

Hart (teken van liefde)

Anker (teken van hoop).

Route
De fietsroute 'Twentse geveltekens in het Dinkeldal' (37 km, 44 km vanaf station Oldenzaal) is een zeer gevarieerde route die door de stilste plekjes van Twente leidt, maar onderweg voldoende gelegenheid biedt voor een pauze op een terras of bij de boer. Hij is voor 3 euro te koop bij de VVV Dinkeldal in De Lutte, Losser en Beuningen. Zie: vvvdinkeldal.nl.

Lutterzand
De route komt door het natuurgebied het Lutterzand, maar laat hiervan niet het mooiste gedeelte zien. Wie echt van het riviertje de Dinkel en zijn unieke zandverstuivingen wil genieten, kan beter een wandeling maken, bijvoorbeeld de route die vorige week in Tijd stond. Fietsers kunnen in elk geval even afstappen bij café-restaurant Paviljoen 't Lutterzand.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden