Heidegger haatte popmuziek, God belde De Vrijdenker en Nietzsche schreeuwde het uit

In een beschouwing over de 'ontgoocheling' van onze tijd, weeft Harold Polis in Streven, cultureel maatschappelijk maandblad, de aanslagen in Parijs, de dood van Motörhead-zanger Lemmy Kilmister en de opkomst van Donald Trump aan elkaar. Met een opmerkelijke bijrol voor Martin Heidegger, de filosoof die 'popmuziek (en televisie) haatte, liever paddenstoelen plukte, boswandelingen maakte en vroeg naar bed ging'.

Volgens Polis kenmerken onze dagen zich door een 'totale democratisering van de ontspanningscultuur' en een 'obsessie met zelfverwezenlijking'. Dat krijgt vulgaire dimensies als Kilmister met Duitse militaire attributen gaat zwaaien en tragische dimensies als het gaat om het zoeken naar waarheid. Want dat gebeurt 'met de typische drang naar een grote, alles verklarende oplossing en de daarop volgende ontgoocheling wanneer blijkt dat er geen definieerbaar eindpunt is, behalve het eigen sterven'.

En dan komt Heidegger weer tevoorschijn: diens beschrijving van het zijn ('de geworpenheid van de mens') is volgens Polis 'fundamenteel onbevredigend'. En waarom? Omdat de Duitse denker ondanks alles toch niet om het idee van transcendentie heen kon.

In De Vrijdenker, maandblad van de vereniging De Vrije Gedachte, wordt juist gehakt gemaakt van alles wat de mens overstijgt: "Mensen die over boven spreken zijn vaak meesters in het liegen en kletsen vooral onzin." Wel laat Gerhard Elferink, voormalig farmaceut, de Almachtige optreden in zijn artikelserie 'Wat elke godgelovige zou moeten overdenken'. God telefoneert zelfs met de auteur. "Ik bel omdat ik zeer geïnteresseerd ben in dat clubje van jullie. Die vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte. Ik vind het zo gek nog niet om op jullie aarde helemaal afgeschaft te worden. Of liever gezegd, ik zou het toejuichen."

Maar zou de afschaffing van God geen fatale gevolgen hebben voor de moraal? Die vraag wordt in De Vrijdenker ontkennend beantwoord door René van Elst, gepensioneerd Human Resources medewerker. "Is het niet evident dat de moraal een product is van onze evolutie als sociale wezens? Aangezien normen en waarden niet over de hele wereld gelijk zijn en er geen hogere macht is, kan men moeilijk beweren dat er een absolute moraal is. Men kan er echter voor kiezen om vanuit eenvoudige uitgangspunten een basismoraal te formuleren en eventueel de eigen 'morele cirkel'ook de toekomstige generaties en niet-menselijke dieren te laten omvatten."

Friedrich Nietzsche dacht daar anders over, zo wordt gememoreerd in Filosofie Magazine, dat het boek 'Nietzsche' van Paul van Tongeren recenseert. Met het overlijden van God, 'die we vanuit ons verlangen naar waarheid zelf hebben gedood', is het gebouw van onze waarden ingestort. 'Is het wel tot ons doorgedrongen wat er allemaal op instorten staat?' schreeuwt Nietzsche uit. Het antwoord op die vraag is volgens de recensente 'extreem en moeilijk te interpreteren'. "Kern daarvan is een oproep tot affirmatie van het leven en lijden, in de voetsporen van de oude Grieken maar ook de figuur van Jezus."

Lijken hier filosofie en theologie bij elkaar te komen, dan zou Laurens ten Kate, hoogleraar vrijzinnige religiositeit aan de Universiteit voor de Humanistiek, daar geen enkel bezwaar tegen hebben. In Adrem, remonstrants maandblad, zegt hij: "Theologie én filosofie moeten nieuwe betekenissen van de naam van God zoeken, ontdekken en uitproberen. God is voor mij geen bestierende God en al helemaal geen bewijsbare God. God is een vreemd woordje dat alles te maken heeft met de creativiteit en de verbeeldingskracht van de mens."

De verbeelding is volgens Ten Kate te meer onmisbaar omdat de traditionele (geloofs)voorstellingen op losse schroeven zijn komen te staan. "Stabiele, permanente zingeving is in onze wereld weinig meer voorhanden. Ik zie vrijzinnigheid dan ook niet zozeer als een geloof, maar als een condition humaine."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden