Heidegger / 'Alleen voor Duitsers'

“Vooral dichters voelen zich aangetrokken tot de filosofie van Heidegger. Die filosofie voltrekt zich in de mogelijkheden en onmogelijkheden van de taal. Heidegger gaat te rade bij de bronnen van de taal. Zodoende komt hij tot een soort van oerspraak. En daar is een dichter ook altijd naar op zoek.

door Chirs Rutenfrans

Er is nauwelijks een Duitser manier van filosoferen dan die van Heidegger. Heidegger zag het Duits, evenals het Grieks, als een openbaringstaal. Alleen in die talen kon de onverborgenheid spreken, de waarheid worden uitgedrukt. Daarom is Heidegger ook zo moeilijk te vertalen. Neem een begrip als Dasein. Dat is nu vertaald met 'er zijn'. Daarmee mis je de sterke nadruk in het Duitse woord op de eerste lettergreep. 'Er zijn' suggereert iets als het dagelijks bestaan. Maar dat is nu juist te plat. Dasein is in-het-aanzijn-zijn.

Dat is ook mijn voornaamste bezwaar tegen Heidegger. Als zijn denken alleen maar in het Duits uitgedrukt kan worden, dan is er misschien toch iets mis met dat denken. Dan zouden alleen Duitsers kunnen begrijpen waar het om gaat.

Heidegger was door en door een Duitser. Dáárom voelde hij zich aangetrokken tot het nazisme. Als alle oer-Duitsers voelde hij zich vernederd door Versailles en zag hij in Hitler iemand die het de Duitsers mogelijk maakte weer met opgeheven hoofd door de wereld te gaan. Ook nadat hij zijn engagement had beeindigd, bleef hij een Duitser. Hij heeft zich nooit uitgelaten over zijn foute houding in die begintijd, laat staan zich verontschuldigd. De joodse dichter Paul Celan, een groot bewonderaar van Heidegger, heeft gepoogd met hem in contact te komen en heeft hem daar in de Zuid-Duitse wouden opgezocht. Om hem om rekenschap te vragen: 'Hoe hebt u dat kunnen doen?' Maar ook toen bleef Heidegger zwijgen. Een echt contact is nooit totstandgekomen. Niet zo heel veel later heeft Celan zelfmoord gepleegd. Er is wel eens verband gelegd tussen dat zwijgen van Heidegger en die zelfmoord van Celan.

In het huidige geestelijke klimaat ben ik veel banger voor het doorgefourneerde rationalisme dan voor het irrationalisme en de romantiek van Heidegger. Dat hedendaagse rationalisme is eigenlijk geen denken meer. Het is verworden tot computerisme en informatie-ideologie.

Doordat het rationalisme domineert, kan de religiositeit die mensen in zich hebben zich niet langs de gebruikelijke wegen uiten. Dat wordt ouderwets gevonden en dat is wel het laatste wat mensen willen zijn. De religiositeit blijft zodoende onbewust en zoekt dan vaak bizarre uitwegen. In onze tijd worden sport en seks vergoddelijkt. Onlangs hebben we weer een uitbarsting van voetbalvandalisme meegemaakt. Dat zie ik als een gevaarlijk irrationele manier van zin zoeken, als een surrogaat voor wat vroeger religie was. Heidegger had al door dat dat stond te gebeuren. Over de techniek heeft hij zich ook nooit al te vriendelijk uitgelaten. Hij heeft toen al geweten wat er aankwam. En het kwam sneller dan hij dacht. Wat zijn de vernietigingskampen anders geweest dan een combinatie van techniek en informatie-technologie?

Heidegger heeft al op jonge leeftijd afstand genomen van het katholicisme. Het is onduidelijk of hij er werkelijk mee gebroken heeft. Ik kan me geen regels van Heidegger voor de geest halen waarin hij de katholieke leer uitdrukkelijk verwerpt. Over het Sein spreekt hij zoals gelovigen spreken over God. En hij bleef merkwaardig genoeg iets verwachten van de theologie. Niet voor niets heeft hij het werk van de dichter Hölderlin geïnterpreteerd. En dan vooral de onaffe gedichten en de fragmenten. Meermalen citeert Heidegger Hölderlins elegie Brot und Wein, waarin duidelijk wordt verwezen naar het christelijke geloof. Heidegger zag, evenals Hölderlin, uit naar een nieuwe openbaring van God of de openbaring van een nieuwe God.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden