Heerseres over recht en moraal

Ze is de spannendste Duitse schrijver van dit moment. En ze maakt zich ouderwets druk over de wereld. Een gesprek met Juli Zeh over de opkomst van de bewakingsstaat en de betrekkelijkheid van de waarheid.

Juli Zeh is verbijsterd wanneer ze verneemt dat in Nederland privacy nauwelijks een onderwerp van discussie is. „Dat vind ik heel zorgwekkend.” In Duitsland is bijvoorbeeld veel kritiek op de verplichting van communicatiebedrijven om de gegevens van hun klanten een half jaar te bewaren. In Nederland haalt iedereen de schouders op als de regering besluit dat ze dat een heel jaar lang moeten doen.

„Ik weet dat Duitsland wat de bescherming van de privacy betreft strengere regels kent dan andere Europese landen”, zegt Zeh. „Maar dat zelfs een kritisch land als Nederland zich er niet om bekommert, verbaast me enorm. In Duitsland is er elke week wel iets over te doen. De regering die in privécomputers wil snuffelen, Lidl die haar personeel met camera’s controleert, Telekom die haar eigen managers afluistert, er is altijd wel ergens heibel over.”

Schrijver en jurist Juli Zeh is zeer kritisch over de opkomst van de bewakingsstaat. Zowel in de ene als in de andere hoedanigheid houdt ze zich ermee bezig. Samen met een collega-jurist heeft ze bij het Duitse Constitutionele Hof een klacht ingediend tegen de invoering van de biometrische pas, die een chip bevat waarin onder andere vingerafdrukken zijn opgeslagen.

Zeh: „De klacht is nog in behandeling. Het Hof weet nog niet bij welke afdeling hij thuishoort. Als dat de afdeling voor Europese zaken is, dan hebben we bij voorbaat al verloren, want Europa gaat heel ver in haar veiligheidsbeleid. We hopen daarom dat de klacht terechtkomt bij de afdeling voor binnenlandse veiligheid. In Duitsland is men, vanwege het naziverleden, veel terughoudender met het verzamelen van biometrische gegevens.”

Daarnaast schreef Zeh een toneelstuk over een extreem controlerende staat. Het stuk heeft de vorm van een rechtszaak. Het speelt in het jaar 2057 in een staat waar de regering een soort gezondheidsterreur uitoefent. Er staat een jonge vrouw terecht die – net als de schrijfster – rookster is. De aangeklaagde voert met de aanklagers en rechters een even filosofisch als dramatisch debat over persoonlijke vrijheid.

„De redenering van de aanklagers is dat wie zichzelf in gevaar brengt, door bijvoorbeeld te roken of een extreme sport te beoefenen, eigenlijk de samenleving in gevaar brengt, omdat die voor de gevolgen moet opdraaien,” zegt Zeh.

„Maar met die redenering valt elke staatsterreur te rechtvaardigen. Dan komen we uit bij een maatschappij die we niet bepaald willen.”

Het stuk heet Corpus delicti en werd vorig jaar met veel succes opgevoerd tijdens de Ruhr-Triennale in Essen. De recensenten noemden Zeh een nieuwe George Orwell. „Het stuk speelt weliswaar in 2057 maar gaat over zaken die nu al aan de orde zijn. De staat, maar ook andere instanties zoals verzekeringsmaatschappijen, proberen steeds meer greep te krijgen op de levensgewoonten van mensen. Roken is daar maar een klein en relatief onschuldig voorbeeld van. Die ontwikkeling verontrust mij zeer.”

Uiteindelijk gaat het stuk over vrijheid en verantwoordelijkheid. Klassieke thema’s die ook in de romans van Zeh een hoofdrol spelen. Ze schreef tot nu toe drie romans, stuk voor stuk grote successen, die tot in 27 landen werden vertaald. In alle drie paart de schrijfster de dramatische inhoud aan filosofische diepgang en maatschappelijke betrokkenheid.

Haar debuut uit 2001, Adelaars en engelen, speelt in Bosnië, een land dat haar als Balkanliefhebber en volkenrechtsdeskundige na aan het hart ligt. Dat land is ook het onderwerp van haar dissertatie, waar ze momenteel aan werkt en waarvoor het literaire werk even moet wijken. In de roman en in de dissertatie schetst Zeh de duistere volkenrechtelijke situatie waarin Bosnië en nu ook Kosovo verkeren.

Haar tweede roman, Speeldrift uit 2004, gaat over twee middelbare scholieren die uit moreel nihilisme een gruwelijk experiment met een leraar uithalen. Omdat morele regels voor hen geen betekenis hebben, is alles voor hen een spel dat volgens de regels van de speltheorie moet worden gespeeld. Nadat de zaak uit de hand is gelopen, moet een rechter een oordeel uitspreken.

„Die rechter”, licht Zeh toe, „komt na veel wikken en wegen tot de conclusie dat het bestaande recht op zo’n situatie geen antwoord heeft. De beide scholieren plaatsen zich met hun nihilisme buiten de morele kaders van het recht. Ook mijn nieuwste roman, Vrije val, mondt uit in een situatie waarover juridisch geen oordeel valt te vellen.”

Vrije val is onlangs in Nederlandse vertaling verschenen. Net als Speeldrift behelst het verhaal een ethisch experiment over vrijheid en verantwoordelijkheid. Het gaat om de ontvoering van een kind en om een moord. Maar wie de schuldige aan de moord is, blijkt afhankelijk van de kennistheorie die men aanhangt.

Zeh: „De filosoof Immanuel Kant heeft in de negentiende eeuw laten zien dat de waarneming bepaalt wat we als werkelijkheid ervaren. Tegenwoordig is het in de natuurwetenschap gemeengoed dat in een experiment de manier van waarnemen de uitkomst sterk beïnvloedt. Het waarnemen schept mede de werkelijkheid. Dat is precies wat de hoofdpersoon van Vrije val, politiecommissaris Riet, bezighoudt.”

Het verhaal gaat over twee vrienden, Sebastian en Oskar, die samen natuurwetenschap hebben gestudeerd. In de loop der jaren is er echter een grote rivaliteit tussen hen ontstaan omdat ze twee onverenigbare natuurwetenschappelijke visies aanhangen.

Oskar is grondslagenonderzoeker en gaat uit van één coherente werkelijkheid, Sebastian is schrijver van populair-wetenschappelijke boeken en hangt de theorie aan dat er meerdere werkelijkheden naast elkaar bestaan.

Om zijn gelijk te bewijzen haalt Oskar een wreed experiment uit met Sebastian. Hij laat Sebastian geloven dat zijn zoontje is ontvoerd, terwijl dat in werkelijkheid niet zo is. Om zijn zoontje terug te krijgen meent Sebastian een moord te moeten begaan. Maar dat blijkt op een fataal misverstand te berusten.

Blijft de vraag wie er nu schuldig is aan de moord: Sebastian omdat die hem heeft gepleegd, of Oskar omdat die Sebastian er, zij het onbedoeld, toe heeft aangezet.

„Voor de kantiaanse commissaris Riet is dat een open kwestie”, zegt Zeh. „Het hangt ervan af of je de vraag beschouwt met de theorie van Oskar, voor wie er maar één waarheid is, of met de theorie van Sebastian, die van het bestaan van meerdere waarheden uitgaat.”

Zo naverteld klinkt het verhaal als een duizelingwekkende filosofische exercitie. Maar dan is daar nog de literator Juli Zeh. Een paar jaar nadat ze haar rechtenstudie in Leipzig was begonnen, schreef ze zich aan de universiteit aldaar ook in voor de gerenommeerde schrijversopleiding. Daar stak ze veel op over hoe je filosofische en politieke ideeën in een literaire vorm steekt.

Het resultaat in Vrije val is een uitgekiend plot met geloofwaardige personages, neergezet in een taal die veel schrijfplezier en liefde voor het verhaal verraadt.

„De figuur van commissaris Riet had ik het eerst bedacht, ook al treedt hij pas laat in het verhaal op. Hij is mijn favoriete personage, zijn manier van denken is grotendeels de mijne.”

Het is commissaris Riet die besluit om Oskar niet voor te geleiden, omdat hij vindt dat een rechter er niet over kan oordelen.

„In plaats daarvan confronteert Riet Oskar aan het eind van het verhaal op de meest indringende manier met de gevolgen van zijn handelingen. Hij laat het als het ware aan diens innerlijke rechter – en de innerlijke rechter van de lezer – over om te oordelen.”

Zeh geeft toe dat ze daarmee afstand neemt van de officiële rechtspraak.

„Je zou het zelfs eigenrichting kunnen noemen. Daar ben ik als jurist natuurlijk niet voor. Maar ik bedoel het als waarschuwing. Er valt in de samenleving een tendens tot eigenrichting te bespeuren, het vertrouwen in de staat als hoeder van de gerechtigheid neemt af.”

Dat kan fataal zijn, meent Zeh. „De mensen zien de staat hoe langer hoe meer als een producent van onrechtvaardigheid. Als die ontwikkeling doorzet, komt onze samenleving in gevaar.”

(Juli Zeh, Vrije val, uit het Duits vertaald door Hilde Keteleer, uitgeverij Anthos, 272 pagina’s, ISBN 978 90 414 1291 1, € 19,95)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden