Heerlijk, helder Socrates

Veel is gezegd en geschreven over de leegloop van de kerken, de secularisatie en de ontzuiling, over de opkomst van new age, over het herlevend verlangen naar mystiek en zingeving. De oude instituties van het geloof kraken in hun voegen, de mens zoekt nieuwe of shopt vanuit de elektronische huiskamer langs zijn eigen sacrale sites, geloof is een privé-zaak geworden.

Wim Boevink

Dat op bewegingen tegenbewegingen volgen - dat op kerstavond de nachtmissen uitpuilen, dat de EO-jongerendag jaarlijks bezoekersrecords breekt, dat er nog steeds christelijke verenigingen zijn die in ledental groeien - dat alles doet aan de kracht van die eerste beweging niets af.

Die vrij naar zingeving zoekende mens draagt ook bij aan de opkomst van het verschijnsel 'filosofisch café'. Je vindt ze inmiddels in Amsterdam (drie stuks zelfs), in Haarlem, Rotterdam, Leiden, Utrecht en buiten de Randstad ook in Breda en Groningen.

In een café wordt doorgaans gepraat, gerookt, gedronken en dat is in een filosofisch café niet anders. Wel anders is dat er in zo'n filosofisch café ook zeer intensief geluisterd wordt. We gingen op luisterbezoek op drie locaties. En dronken wat.

UTRECHT

Soms zie je de vuile afwas nog staan

Vanachter de hoge boogramen heeft men zicht op de Domtoren, maar de bezoekers van Café Hofman bepalen hun aandacht vooral tot het gebodene: een interview met de filosoof Piet Buunk over erotiek en een debat over Kosovo tussen filosoof Hans Achterhuis, Volkskrant-columniste Anet Bleich en de voorzitter van Artsen zonder Grenzen in Nederland Bart Meijman.

Het ruime bruine café is goed gevuld en er zijn veel mensen, zo op het oog vooral dertigers en veertigers, die elkaar kennen: die voor aan de tafeltjes zitten behoren tot de vaste kring. Daar ook, dus ver van de bar en de tap, is een klein podium ingericht met enkele microfoons. Tussen de tafeltjes met daarop brandende kaarsen staat ook een microfoon, maar die blijft vanavond vrijwel onaangeroerd.

Een man die zich niet voorstelt begroet de aanwezigen en deelt mee dat de boekbespreking van Jan Vorstenbosch (,,de man die als recensent Michael Zeeman naar de kroon gaat steken!'') helaas niet door kan gaan. Dat weerhoudt Coen Simon, redacteur van Filosofie Magazine, er niet van monter aan zijn interview met Piet Buunk te beginnen: ,,Dames en heren, om het maar eens tendentieus te omschrijven: Piet Buunk werkt met kinderen en schrijft over seks.''

We luisteren vervolgens naar een wat springerig vraaggesprek met een man die leraar is aan een Dalton-college en die een boek schreef over filosofie en erotiek. Het geroezemoes is tot een minimum gedaald en we noteren bij een glas De Koninck gespreksflarden als: ,,Kitsch is een bepaalde manier van in het leven staan. Het gaat niet om de waarde, maar om het sentiment. En sentimentaliteit is een verdubbeling van emoties. Je geniet van het genieten van iets.''

,,Je wijst kitsch niet af?''

,,Nee, het is een manier om de problemen van het leven het hoofd te bieden. We hebben elke dag wel een kitscherige ervaring.'' Plato komt voorbij en Freud. ,,Erotiek is voor mij het samengaan van driftmatige seksualiteit en schoonheid,'' zegt Buunk. ,,In porno mis je de schoonheid. Soms zie je de vuile afwas nog staan.'' Verder vernemen we nog dat vrouwen bekoorlijk kunnen zijn, maar mannen ook en dat iedereen zijn eigen erotopia' heeft.

Een applausje valt de sprekers ten deel, bij de bar wordt het weer even druk. Het tweede programma-deel is wat zwaarder, daar gaat het - met een terugblik op Kosovo - om de dilemma's van humanitaire interventie. Hans Achterhuis schreef er een boekje over, dat Anet Bleich in De Volkskrant kraakte. Achterhuis was geschokt te ontdekken dat hij als Nederlander betrokken was geraakt bij een oorlog, terwijl daar nauwelijks een politieke discussie aan vooraf gegaan was.

Bleich daarentegen was na het debacle van Bosnië allang blij dat er eindelijk ingegrepen werd. De opmerking van Meijman dat ,,we wel enorm gemanipuleerd werden door de Navo'' om de interventie te legitimeren, krijgt bijval van Achterhuis. ,,De Navo dreigt en dreigt en dreigt, maar dat was ook georchestreerd. En de boodschap die Kosovo in de Derde Wereld heeft achtergelaten luidt: als je niet gebombardeerd wil worden heb je chemische wapens of een atoombom nodig.''

Bleich: ,,Maar hoe zou een alternatief eruit hebben gezien? De oorlog had zonder ingrijpen van buitenaf op de Balkan kunnen escaleren.'' Achterhuis: ,,Ik kritiseer het maakbaarheidsidee in de internationale politiek. Ik ben cynisch als grote morele begrippen op de politiek worden geplakt. Het gemak waarmee mensenrechten gehanteerd worden maakt me argwanend. Servië heeft ook mensenrechten.'' Bleich: ,,Het gebruik van mensenrechten maakt politiek juist minder cynisch, kijk naar het Joegoslavië-tribunaal, naar Pinochet.'' Zo golft het gesprek heen en weer, zonder een duidelijke winnaar. Het publiek heeft geluisterd, met aandacht, maar ook zonder tekenen van grote opwinding. De sfeer blijft die van een gemoedelijke bruine kroeg.

HAARLEM

De plaats van de mens in het heelal

Het is zondagochtend, 11.00 uur. Kerktijd. Maar eens in de maand begint op dit tijdstip in Haarlem het nieuwe filosofische café in het oude Meterhuis van de Lichtfabriek', het vroegere elektriciteitsbedrijf. Wat hier tussen de hoge bakstenen muren en de potpalmen plaatsvindt geschiedt volgens de Parijse formule'. Geen lezing of voorstelling, maar actief meedoen in een filosofisch publiek debat onder de ervaren leiding van een filosoof - dat is wat de bezoeker hier te wachten staat.

De filosofe Miriam van Reijen deed het idee op in Parijs, waar sinds 1992 in talloze arrondissementen zulke café's zijn ontstaan, een idee dat zo aansloeg dat er in de hele wereld van deze Socratische cafés opdoken. Nederland kent er nu twee, naast die in Haarlem draait sinds 1998 ook in Breda zo'n café, dat ook door Van Reijen werd opgezet.

Het Meterhuis, die fraaie hoge ruimte, gedecoreerd met hindoe-boeddhistische voorstellingen, maskers en primitieve houtsnijkunst, is ondanks de wat excentrische ligging deze zondagochtend volgelopen met belangstellenden: de meesten van middelbare leeftijd of iets ouder. Ze installeren zich aan de vrij in de ruimte gegroepeerde tafels, halen aan de bar hun espresso's en cappuccino's, en lezen de tekst van het vel papier dat voor hen ligt.

Daarop staan de spelregels voor het debat: dat de moderator een onderwerp laat kiezen dat vanuit de zaal is voorgesteld, dat het gekozen onderwerp door de inbrenger wordt toegelicht, dat men luistert naar wie aan het woord is, dat niemand er op uit is om een voordracht te houden of volgelingen te winnen. ,,Het is een café, u kunt dus drinken,'' zegt Van Reijen geruststellend. ,,We zijn net als Socrates weer terug op de markt en alles kan bediscussieerd worden. Filosofie is voor mij kritisch denken, kritische vragen stellen. Het gaat niet om dé waarheid, maar wel om dichterbij de eigen waarheid te komen.''

Ze staat met een losse microfoon in haar hand in het midden van de ruimte en nodigt de aanwezigen uit gespreksthema's voor te stellen. Er gaan onmiddellijk een paar handen omhoog. Van Reijen laveert tussen de tafels door en houdt de microfoon voor de spreker. Er is iemand die wil spreken over de besluitvorming in de stad en de rol van de burger daarin, een ander wil een debat over ethiek en ondernemen en een oudere heer zegt zonder een spoor van ironie: ,,Mijn thema zou zijn: de plaats van de mens in het heelal.'' Zijn voorstel kan op heel wat gegrinnik rekenen in het café, al blijkt de heer nog drie medestanders te vinden.

In meerderheid wil men echter over het thema ethiek en ondernemen' spreken. Van Reijen snelt al vragenstellend, samenvattend en inventariserend tussen de tafels heen en weer en de lust om aan het gesprek deel te nemen blijkt groot. Over de drijfveer van de ondernemer vragen vooral verrassend veel ondernemers het woord. Een greep uit de bijdragen:

,,Het is niet alleen een winstmotief. Behoefte aan erkenning en je persoonlijk waarmaken is belangrijker.''

,,Je moet winst maken, anders ben je ten dode opgeschreven.'' ,,Nee, als je gek bent op surfen, dan wil je surfplanken maken. Er is eerst een idee, dan de passie.'' ,,Volgens mij zijn aanzien en macht belangrijker factoren van ondernemerschap.'' ,,Vrijheid is ook een element. Dat je zelf stappen kunt zetten.''

,,Winst als motief wil ik verwijderen.''

,,Ik ben een volkstuin begonnen, daar heb ik nu winst uit. Maar ik ben eraan begonnen om rust te vinden.''

,,Ik heb een heel simpel motief: ik wil geen baas boven me.'' ,,Als ondernemer wil ik een voetafdruk achterlaten, je hebt een behoefte aan onsterfelijkheid.''

,,Gaan we het toch nog over de plaats van de mens in het heelal hebben.''

,,Wat is eigenlijk een ondernemer?''

Het bier begint te stromen, de sfeer is vrolijk, men geniet van zichzelf of van elkaar of heeft zo'n prettige kitscherige ervaring. Maar in de pauze zegt een dame: ,,Ik vind het ongelooflijk saai. Niks nieuws heb ik gehoord.'' Haar begeleider: ,,Kom, het is mooi weer, we gaan een wandeling ondernemen.''

AMSTERDAM

Wie zou er nu niet van zeehondjes durven houden?

Niks bruin café. We zijn hier in een oude tempel van cultuur, politiek en amusement. Keizersgracht, Felix Meritis. 'Europees Centrum voor Kunsten en Wetenschappen' noemt het zich. Strakwitte wanden, modieus verveloze kozijnen en deurlijsten. Helle verlichting, stoelen in rijen naar het podium gericht, daartussen een videocamera, die de gebeurtenis registreert en tegelijkertijd haar signaal doorgeeft naar een scherm in de achterzaal, voor al diegenen die geen stoel kunnen bemachtigen.

Ook hier veel aandrang. En ook nu weer domineren de jonge mensen niet, in de stoelenrij lezen oudere heren het NRC-Handelsblad. De sfeer is koel en professioneel: als de toegang niet gratis was geweest, had men waar voor zijn geld verwacht. Aangekondigd is een gevarieerd programma: een column van filosoof Jan Bor, een gesprek met Wouter Hanegraaff, hoogleraar in de geschiedenis van de hermetische filosofie, een debat onder senatoren met een filosofische achtergrond en tot slot nog een licht nummertje Nietzsche.

Bor was ervoor gewaarschuwd niet te meta' te worden, dus hij houdt het zo luchtig dat we al zijn vergeten wat hij gezegd heeft als het volgende programma-onderdeel begint.

Opnieuw zijn we getuige van een interview. Hanegraaff mag in samenspraak met Erno Eskens, eindredacteur van Filosofie Magazine, uitleggen wat hermetische filosofie nu precies inhoudt en wat je eraan hebt'.

Makkelijk was het niet wat Hanegraaff in rap tempo opdiste. We horen de naam van de eerste-eeuwse wijsgeer Hermes Trismegistos en zijn Corpus Hermeticum.

,,Het is eigenlijk een mystieke filosofie. Men zoekt de kennis van God door kennis van het innerlijk zelf.'' De hermetische filosofie verdween in de Middeleeuwen, maar was intussen, als we het goed begrepen hebben, een spirituele ondertoon in de westerse geschiedenis blijven vormen. De natuurwetenschapper Giordano Bruno was erdoor beïnvloed, maar ook de grote rationalistische filosoof Immanuel Kant in zijn voor-kritische geschriften'.

En dan is er een lijn met de psychologie, met dierlijk magnetisme, met de uitvinding van de hypnose. Freud heeft zich er maar met moeite van los kunnen breken. ,,Maar Jung is altijd een esotericus gebleven.'' In onze dagen duiken elementen van de hermetische filosofie weer op in new age, dat Hanegraaff omschrijft als dat gekke mengsel tussen esoterie en natuurwetenschappen.' Wat Hanegraaff van new age vindt? ,,Ik interesseer me voor menselijke creativiteit zoals die zich uit in religie.''

Een avondje voor professoren was het. Heleen Dupuis, VVD-eerste kamerlid en hoogleraar medische ethiek, Willem Witteveen, PvdA-eerste kamerlid en hoogleraar in de encyclopedie van het recht en Herman Woldring, CDA-eerste kamerlid en hoogleraar politieke filosofie, debatteerden over ratio en emotie in de politiek. Soms heel professoraal ,,een paar prealabele opmerkingen'' (Dupuis), maar vaak ook nogal door partijpolitiek gekleurd.

Geruzie over asielzoekers, de privatisering van nutsbedrijven, de afschaffing van de omroepbijdrage, het boren in de Waddenzee, de professoren schikken zich welwillend in hun publieke rol.

Dupuis poogt wel de scherpte in de tegenstellingen weg te redeneren met de stelling dat de morele variatie in dit land beperkt is en dat morele standpunten niet ver uiteen liggen', maar vooral Woldring poogt zich met bravoure aan de omhelzing van Dupuis te onttrekken. Het lukt maar ternauwernood: als vanuit de zaal de opmerking komt (notabene van Groenlinks-eerste kamerlid Van der Lans) dat het debat om de Waddenzee puur emotioneel was en op een rationeel niveau onoplosbaar, zijn de drie op het podium het zeer met elkaar eens over het tegendeel. En Dupuis stelt ook vast dat niemand aan het natuurschoon van de Waddenzee zou willen tornen: ,,Wie zou er niet van zeehondjes durven houden?''

Maar de opmerking die aan het slot werkelijk even blijft hangen komt van Willem Witteveen. ,,Ik zit nu een half jaar in de Eerste Kamer, maar ben me rotgeschrokken van de kwaliteit van de wetten die uit de Tweede Kamer komen. Daar is vaak niet eens een ethisch debat gevoerd.'' De andere twee knikken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden