Heerlijcke regten, feodaal middel tegen subsidieverslaving

De Nederlandse natuur is verslaafd aan subsidie. De overheid bouwt de dosis nu af. Is dat erg? Er is middeleeuwse oplossing voor dit moderne probleem.

In de Middeleeuwen deden ze het zo gek nog niet. Vorsten gaven de rechten over hun gronden uit handen aan leenmannen. In ruil voor de zorg voor het gebied, mochten zij tol heffen en incasseerden zij de pachtgelden.

Dat Middeleeuwse stelsel van 'heerlijkheden' kan anno 2012 een prachtig middel zijn om de Nederlandse natuur te laten afkicken van haar subsidieverslaving. Volgens Gerben Smid, directeur Natuur en Economie van kenniscentrum Triple E, moeten ambtenaren en beheerders eens goed in de geschiedenisboekjes bladeren om te komen tot een duurzame financiering van natuur.

De bossen op de Utrechtse Heuvelrug, de Kalmthoutse heide, de moerassen van de Weerribben en de duinvalleien op Texel zijn erg afhankelijk geraakt van overheidssteun. Dat maakt deze gronden én de clubs die deze natuur beheren zeer kwetsbaar. Subsidies zijn kortlopend en afhankelijk van de kleur van het kabinet.

Dat kan anders, weet Smid. Want natuur kan ook zonder subsidie bestaan. "Draag als overheid de rechten van natuur- en landschapsgebieden over aan coöperaties of verenigingen", is zijn voorstel. "Leg in een langlopend contract van twintig of dertig jaar vast wat hun groene plichten zijn. De rechthebbende moet bijvoorbeeld het gebied beheren en daarbij aan specifieke kwaliteitseisen voldoen." In ruil voor die zorg, krijgt de beheerder dan het recht de 'moderne heerlijkheid' onder voorwaarden uit te baten. Die baten komen vervolgens weer ten goede aan het gebied.

De omvorming van de Middeleeuwse 'Heerlijcke regten' naar de moderne variant, zoals Smid voorstelt, lijkt ingewikkeld. Maar niets is minder waar. De constructie wordt sinds jaar en dag met succes toegepast in de duinen van Noord-Holland. De provincie kocht ruim honderd jaar geleden het duingebied aan om de zoetwaterwinning veilig te stellen en droeg vervolgens de rechten over aan wat tegenwoordig waterleidingbedrijf PWN heet.

Dat moderne bedrijf treedt op als leenheer: "Wij mogen de duinen gebruiken als zuiveringsfilter voor IJsselmeerwater", zegt Jenny van Rijn van PWN. "Maar aan dat recht zit de plicht gekoppeld het natuurgebied te verzorgen en recreatie mogelijk te maken. Er stroomt dus geld uit onze watertak direct naar de natuurtak van ons bedrijf. Omdat die inkomsten niet dekkend zijn, heffen we ook nog entree aan de randen van het gebied." Een variant op de tolheffing uit de Middeleeuwen.

Het contract tussen Noord-Holland en PWN ziet Smid als voorbeeld voor heel Nederland, al kan er op dit model eindeloos gevarieerd worden. "Op dit moment int de overheid belasting op inkomsten uit de natuur. Je zou zeggen dat ze daarmee genoeg verdient om de kosten van natuur te dekken." Alleen al in Gelderland wordt jaarlijks een omzet van een miljard euro gedraaid door campings, huisjesverhuur en andere bedrijven die hun bestaan ontlenen aan hun groene omgeving.

Smid: "Toch ziet de overheid de kosten van natuur stijgen en worden de baten niet herkend. De belastingen die ze uit 'het groen' heft, worden als algemene middelen ingezet, terwijl op natuurbeheer fors wordt bezuinigd." In 2011 ging slechts 0,3 procent van de rijksbegroting naar natuur, na de bezuinigingen nog maar de helft.

De economische crises van de afgelopen jaren hebben Smid het inzicht verschaft dat economie om 'rechten' draait, en dat die rechten de basis kunnen zijn van duurzame financiering van landschap. "Het visrecht, het weiderecht, het aalrecht, het zijn allemaal oude rechten die voor een deel al vertaald zijn naar de moderne tijd. We werken met visquota, taxivergunningen, licenties voor pomphouders en veilingen voor etherfrequenties. Dat zijn rechten die stuk voor stuk veel geld waard zijn. Waarom zouden we economische rechten dan niet inzetten om maatschappelijke doelen te verwezenlijken?"

Tijd voor wat voorbeelden, en die heeft Smid, al valt er eindeloos mee te spelen en kunnen de voorstellen zowel nieuwe als bestaande natuurgebieden betreffen. "Ik kan me voorstellen dat Staatsbosbeheer intekent op de opdracht een polder om te zetten in bos met een bepaalde natuurwaarde en daarbij het recht krijgt aan de rand van dit gebied windmolens te plaatsen. Met de inkomsten uit het 'windrecht' wordt het beheer van de natuur betaald."

Nog eentje: "Natuurmonumenten verkrijgt het recht op het beheer van Nationaal Park de Hoge Veluwe. Daarbij hoort ook een strook tot vijf kilometer buiten het park waar economische activiteiten plaatsvinden die terug te voeren zijn op de natuur. Naast alle plichten die de instandhouding van het park met zich meebrengt, krijgt Natuurmonumenten het recht vijf pannenkoekenhuizen uit te baten, vijf restaurants, en vijf souvenirzaken. Niet dat Natuurmonumenten zelf achter het fornuis moet staan, maar zij bezit wel de rechten, en die kunnen weer verkocht worden. De economie die zo ontstaat, voorziet in de financiering van de natuur ter plekke."

Het laatste: vliegveld Twente. "Verkoop het terrein aan een beheerorganisatie die het teruggeeft aan de natuur, maar die ook het recht heeft er een care and cure-landgoed te ontwikkelen met verschillende zorginstellingen. Van air-strip naar care-strip, zullen we maar zeggen. De erfpacht uit deze gronden komt in een fonds waaruit de natuur wordt beheerd."

Nieuwe vogelweidegebieden die door ruilverkaveling tot stand komen, de invulling van het Markermeer tot beschermd Natura 2000-gebied: het kan volgens Smid allemaal. De rechtenoverdracht hoeft niet altijd tussen overheid en beheersorganisaties geregeld te worden. In de Ooijpolder bij Nijmegen hebben particulieren bij een veiling op 'landschapselementen' kunnen bieden. Een burger die op het erf van een boer een vlechtheg heeft laten aanleggen, kan er nu zelf bramen van oogsten. Als dat geen 'plukrecht' is?

Hoewel met name de grote natuurorganisaties de kennis in huis hebben het landschap te beheren, kunnen ook bedrijven meedingen naar de rechten. In Noord-Holland wordt de natuur in de duinen verzorgd door een waterbedrijf. Alles staat of valt met het contract, waarin de overheid nauw gespecificeerde rechten overdraagt in ruil voor omschreven plichten.

De 'nieuwe heerlijkheden' hebben voor de beherende organisaties grote voordelen, zegt Smid. Zij hoeven niet langer de jaarlijkse subsidietoewijzing af te wachten of de beslissing van de Postcodeloterij, maar zien zich verzekerd van een langlopend contract van twintig of dertig jaar. "Het verworven recht of concessie is ook meer waard dan een subsidie. Een recht is te verhandelen, en er kan een lening of hypotheek mee worden verkregen."

De streek waarin de natuur zich bevindt is ook winnaar. "De baten van natuur gaan niet langer naar de schatkist, maar vloeien terug in de eigen groene economie." Ook de rijksoverheid kan er garen bij spinnen. Hoewel zij bij de opstelling van de contracten met aanvullende eisen kan blijven 'sturen', vindt er met de uiteindelijke overdracht van rechten en plichten pas een echte decentralisatie plaats. En wilde staatssecretaris Henk Bleker niet de natuur 'terug naar de streek' brengen?

Oude rechten en nieuwe diensten
Tom Bade, collega van Gerben Smid bij kenniscentrum Triple E, publiceert deze maand 'Het Groot Rechtenboek der Vaderlandsche Natuurbescherming'. Daarin pleit hij ervoor terug te keren 'naar de Goede Oude Tijd' met rechten die economie doen ontstaan.

Binnen de 'oude economie' ging het om het recht om te jagen, te vissen, of om een eendenkooi te exploiteren (kooirecht), schrijft Bade.

Hij gaat in op het paalkistrecht dat Enkhuizen in 1572 kreeg als dank voor de steun aan Willem van Oranje. Enkhuizen moest de betonning van de Zuiderzee bijhouden en mocht in ruil daarvoor belasting heffen op alle schepen die passeerden.

Het weiderecht diende om andermans grond tussen oogst en zaaitijd te gebruiken en het schub- en aalrecht gaf toestemming op snoek of paling te vissen. Die laatste rechten waren de voorlopers van de huidige visquota, maar voor alle oude rechten kan hetzelfde mechanisme anno 2012 model staan.

In de nieuwe economie bestaan het auteursrecht, het octrooirecht en de uitzendrechten. Er komen nog steeds nieuwe bij, zoals de rechten om CO2 uit te stoten, waarvoor zelfs een internationale markt is opgezet.

Het bijzondere aan oude rechten is dat er veel zijn gekoppeld aan beheer en ontwikkeling van landschap, aldus Bade. Tegenwoordig wordt als het gaat om de economische ontwikkeling van natuur en landschap eerder gesproken van 'functies' of 'diensten', met een lelijk woord ook wel 'ecosysteemdiensten' genoemd, die via een 'recht' kunnen worden uitgebaat. Bade onderscheidt er vier:

1 Ondersteunende diensten

Kringlopen van stikstof en koolstof die de voorwaarden in standhouden voor het leven op aarde. Voorbeeld: bossen nemen CO2 op, deze rechten zijn geld waard.

2 Leverende diensten

Verstrekking van stoffen die als voedsel, medicijnen of bouwmaterialen kunnen dienen.

3 Regulerende diensten

Hebben betrekking op regulatie van klimaat, bijvoorbeeld natuur als waterberging en de reiniging van water. Denk ook aan natuurlijke plaagbestrijding en bestuiving van gewassen.

4 Culturele diensten

Educatie, recreatie, (eco-)toerisme, spirituele activiteiten.

Volgens Bade ontstaan door de koppeling van rechten aan deze diensten die het landschap verleent, geldstromen die tot in lengte van jaren doorgaan.

Fifa-rechten, bier en oranje jurkjes
Een verstrekkend voorbeeld uit Bade's boek van overdracht van rechten is dat van de Fifa, de internationale voetbalbond. Die verkoopt uitzendrechten van het voetbal aan tv-zenders, maar ook sponsorrechten. Bade verwijst naar de 'oranje-jurkjes-affaire' bij het WK in Zuid-Afrika waarbij een privaatrechtelijk gecreëerd recht door de overheid werd gehandhaafd. De oranje jurkjes waren bedoeld om Bavaria te promoten, terwijl de Fifa het biermerk Budweiser het recht op reclamevoeren had gegeven. De vrouwen die meededen met de Bavaria-actie hing een celstraf boven het hoofd, uiteindelijk werd de zaak geschikt.

De Fifa gaat verder: zij eist van het land dat het WK organiseert het recht geen belasting te betalen. Ze eist ook dat partijen waarmee de Fifa geen contract heeft in een straal van vijf kilometer rond een stadion geen reclame mogen maken. Bade wil maar zeggen: rechten zijn machtig interessant.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden