Heel veel musical

Het nieuwe theaterseizoen biedt een overstelpend aantal musicals. Met Cats begon de musical in 1987 een nieuw hoofdstuk in de theatergeschiedenis. Producenten, acteurs en publiek kiezen sindsdien bewust en veelvuldig voor de 'spannendste aller theatervormen'.

Het is donker in de zaal, het podium gloeit in een oranjerood licht. Dit is Egypte, zoals de zwarte schaduwen van palmbomen op het achterdoek suggereren. Een groot doek verbeeldt een tent en verandert dan in de Nijl. Op het podium van het Fortis Circustheater in Scheveningen zingt Chaira Borderslee voor de tweede keer in een kwartier het duet met Antje Monteiro, prinses Amneris, en weer laat ze bij het woord 'pijn' haar stem een subtiel snikje maken.

Chaira (26) heeft de titelrol Aida in de gelijknamige musical. Ooit maakte Verdi dit Egyptische liefdesverhaal beroemd met zijn opera. Bij deze musicalproductie heeft Elton John de plaats van Verdi ingenomen als componist. Het is de eerste repetitie in het theater, over zes weken is de première.

,,Dat wassen van jullie met die sjaals, dat is te veel alsof je kleedjes uitklopt. Jullie moeten echt wassen.'' De aanwijzingen komen van de Amerikaanse co-choreografe Tracey Langran Corea. Joop van den Ende Theaterproducties kocht de rechten voor Aida, die op Broadway sinds maart vorig jaar een groot succes is. De musical zal in Scheveningen zijn Europese première beleven. Muziek, verhaal, decor, licht, regie, choreografie: alles is overgenomen van Disney, de oorspronkelijke producent. Martine Bijl maakte de Nederlandse vertaling.

Achter Langran Corea, tussen de stoelen in de zaal, staan zo'n twintig computerschermen opgesteld. De negenhonderd vaste en tachtig mobiele lampen (de grootste lichtshow ooit in Nederland, wordt ons verzekerd) moeten geprogrammeerd worden, zodat ze tijdens de voorstellingen niet apart bediend hoeven worden. Een tiental Amerikanen zit onderuit gezakt naar het podium te kijken. Wachten is een belangrijk tijdverdrijf tijdens repetities.

Dat er zo veel Amerikanen in de zaal zitten is een logisch gevolg van het kopen van de rechten op een productie, vertelt de producent van Aida, Robin de Levita. ,,We passen de productie wel aan aan de situatie in dit theater. Tijdens de repetities evolueert de productie. Dat doen we tot aan de première. Zo ontstaat er toch een nieuwe versie van Aida.''

Aida, Grace, Sonneveld, Nijntje, Titanic, het nieuwe theaterseizoen biedt een overstelpend aanbod aan musicalproducties. Sinds vijftien jaar geleden 'Cats' een groot publiek won voor deze tot dan toe Amerikaanse en Britse theatervorm, zijn zowel de vraag naar als het aanbod van musicals hard gestegen. De ijzeren wet voor musicals luidt dat je na afloop naar buiten moet komen met minstens twee liedjes in je hoofd. In Nederland voldoen opvallend veel musicals aan deze 'wet van Hans van Willigenburg'. Van Willigenburg is behalve televisie-persoonlijkheid ook musical-specialist. Hij raakte als kind al bevlogen van het genre. Hij spaarde voor reizen naar New York waar hij op Broadway, de musicalhemel, vanaf het begin van de jaren zeventig de ene na de andere topproductie zag. ,,Als het goed gebeurt, is musical de meest opwindende theatervorm. Zang, acteren, dans en dat alles live. Dan kan iemand met echte star-quality eruit springen. Maar als het liedje-praatje-dansje wordt, is het ergerlijk.''

De Nederlandse musical begon in de jaren zestig voorzichtig met de spruitjeslucht in Annie M.G. Schmidts 'Heerlijk duurt het langst'. Daarna volgden een paar buitenlandse succesnummers, zoals 'Anatevka' en 'My fair lady'. De omslag kwam in 1987 met Cats, de eerste grote musical in Nederland. ,,Met Cats is een bodem gelegd.''

De motor achter de omslag die de laatste vijftien jaar is gemaakt, is Joop van de Ende. En nog steeds hangt van hem de ontwikkeling van de musical af, zegt Van Willigenburg. Niet alleen omdat hij zeventig procent van de markt beheerst, maar ook omdat hij de enige is die financiële risico's kan en wil nemen en nieuwe mensen kansen kan bieden. Van Willigenburg: ,,Joop heeft er niet alleen het geld voor, maar ook het hart en het verstand.''

Het succes van musicals als 'The Phantom of the Opera' en 'Miss Saigon' heeft niet alleen een groot publiek opgeleverd, maar ook voor goede opleidingen gezorgd. Op de afdeling Jazztheater en musicaldans van de Theaterschool in Amsterdam zijn vorige maand twintig eerstejaars begonnen, onder wie vijf jongens. Over vier jaar zullen twaalf van hen zo goed kunnen zingen, dansen, tapdansen en improviseren dat ze aan het werk kunnen bij een musicalproductie. De andere acht zijn dan al afgehaakt, de meesten in het eerste jaar.

Musical is een hard vak, beaamt Ad van Dijk, pianist, componist van de musicals 'Cyrano', 'Joe, the Musical' en 'Rex' en docent aan de Theaterschool. ,,Die audities, dat steeds weer opnieuw afwachten of je aangenomen wordt, je elk jaar weer moeten bewijzen, maken het vak zwaar. Fysiek wordt er ook wel wat gevraagd, maar het is vooral moeilijk om het mentaal vol te houden. Vooral als je vijfendertig bent, en weet dat je altijd in ensembles zult dansen en nooit een solo zult krijgen, dan ga je je toch afvragen: 'Wil ik dit nog wel?' Niet iedereen is een Willem Nijholt die op zo'n niveau maar door blijft gaan.''

Van Dijk is te spreken over het niveau van de huidige eerstejaars. ,,Ze zijn van de generatie die veel musicals gezien heeft, soms wel zes of tien voorstellingen, ze hebben er van jongs af aan voor gekozen om in dit vak iets te doen.''

Het is veranderd met Cats. Tot die tijd droomden danslustige meisjes ervan, ballerina te worden. Van Dijk: ,,Als dan na tien jaar klassiek ballet bleek dat dat niet lukte, besloten ze om dan maar naar de musical te gaan. Je zag ze bij ons dan loskomen. Nu krijgen we jongeren die altijd al bij de musical hebben gewild en die beter weten wat er van hen verwacht wordt.''

Chaira Borderslee, hoofdrolspeelster in Aida, komt van de opleiding Lucia Marthas, waar ze leerde zingen, acteren en dansen. Theaterervaring deed ze op bij 'West Side Story' en 'Fame'. Zeven shows per week, twee op een dag, dat vergt een goede verdeling van energie. Het vereist ervaring om daar goed mee om te gaan. ,,Tijdens de repetities doe ik alsof het al de echte voorstelling is, ga ik voluit, zodat de rol helemaal in mijn systeem zit.'' Haar rol vergt dat ze bijna de hele voorstelling, tweeënhalfuur lang, op het toneel staat. Heather Headley, die op Broadway de titelrol speelt, tipte Chaira over het beste (en enige) moment om tussendoor naar de wc te gaan.

Drie maanden heeft ze in spannning gezeten of ze de rol wel kreeg, een uitzonderlijk lange auditietijd. Er waren na de vele, vele audities - met 900 kandidaten voor de verschillende rollen - drie Aida's overgebleven. Ze moesten gedrieën naar Broadway om auditie te doen bij Disney.

Er hangt nu veel af van Chaira's prestatie. De zaal moet vol, een paar honderd keer. Chaira wordt er niet nerveus van. ,,Ik heb zoveel audities gedaan voor deze rol, dat ik er nu wel van uit mag gaan dat ik het kan.'' En verder is ze een Pietje Precies. Al in de coulissen schrijft ze de opmerkingen en aanwijzingen van Tracey Langran Corea op.

Bastiaan Ragas (30), die in Aida de mannelijke hoofdrol Radames speelt, had oorspronkelijk een hekel aan musicals en nog steeds ziet hij zich dit niet zijn hele leven doen. Had iemand deze succesvolle popzanger in de jongensgroep Caught in the Act (in Duitsland hadden ze de Backstreet Boys in hun voorprogramma) verteld dat hij een hoofdrol in een musical zou spelen dan had hij het niet geloofd. Tot hij de muziek van Elton John te horen kreeg, voor Aida. ,,Mijn vriendin en ik keken elkaar aan. Dit is het, zeiden we allebei. Toen besloot ik auditie te gaan doen. De popmuziek had ik na acht, negen jaar wel gezien.''

Auditie doen was niet leuk, nee. ,,Ik heb voor anderhalf miljard tv-kijkers gezongen bij de Miss World verkiezingen en nu was ik zenuwachtig voor twintig mensen die me gingen beoordelen op iets dat ik al jaren deed. Haalde ik de hoge noten wel, raakte ik mijn tekst niet kwijt? Ik was bloednerveus.''

Toch leerde Ragas die onzekerheid de laatste maanden te waarderen. ,,Ik leer nu nieuwe dingen. Behalve zingen moet ik acteren. Het moeilijkste maar ook het boeiendste vind ik dat ik me kwetsbaar moet opstellen. Ik moet laten zien dat ik bepaalde dingen nog niet kan. Er komen Amerikanen over om me spraak- en acteerles te geven.''

Avond aan avond Aida: ziet hij dat wel zitten? ,,Ik heb me gecommitteerd voor een jaar. Ik had geen zin om het drie maanden te doen en voor ik het goed beheers weer weg te wezen. Het enige probleem is dat mijn vriendin in de week van de première moet bevallen. Stel dat de bevalling op de dag van de première is, dan speel ik. Ik kan het niet maken om zo'n dure productie op de avond dat de recensenten er zitten, te laten vallen. Er moeten heel veel mensen van eten.''

In totaal werken er 160 mensen aan deze productie. Nu zijn dat er bij de eerste de beste opera vaak wel meer, maar dat zijn gesubsidieerde producties. Musical is vrije markt, dat maakt de musical ook tot zo'n dure theatervorm. Wie gedacht had dat met musicals snel geld te verdienen is, komt bedrogen uit. De musical is geen melkkoe. Aida-producent De Levita: ,,De meeste musicals in de wereld zijn verliesgevend. Dat komt omdat het een ontzettend duur proces is. Er is veel voorbereidingstijd nodig, er zijn veel mensen bij betrokken. Aida moet een jaar goed draaien om uit de kosten te komen. We hopen dat deze productie twee jaar haalt.''

Behalve Joop van den Ende zijn er maar weinig bedrijven die zich dergelijke investeringen kunnen permitteren. Naast Jaap Van den Ende Theater Producties zijn er enkele kleine productiebedrijven actief, waaronder V & V Entertainment, dat vorig jaar het grote succes 'Piaf' bracht, Melody Productions ('Chorus Line'), dat medegefinancierd wordt door Van den Ende en Jos Brink met zijn eigen producties, zoals dit seizoen 'Sonneveld'. MTB-Producties, dat zijn eerste musical 'Gaudi' in oktober zou brengen, moest die productie wegens schulden drie weken voor de première terugtrekken.

Vandaar dat de ontwikkeling van de Nederlandse musical bijna helemaal voor rekening van Van den Ende komt. Hoezeer Van Willigenburg hem ook bewondert, hij heeft ook kritiek op de werkwijze van Van den Ende. ,,Van den Ende laat wel musicals door jonge acteurs spelen en zelfs schrijven, maar het vormgeven en regisseren, laat hij nauwelijks door Nederlanders gebeuren. Terwijl dat juist zo belangrijk is voor het krijgen van een eigen musicaltraditie.''

Het succes van de musical in Nederland heeft een keerzijde. Twintig musicals: worden dat er niet te veel? Van Willigenburg en De Levita vinden van wel en het voortijdige mislukken van de musical 'Gaudi' lijkt hun gelijk te illustreren. Talent is dun gezaaid en zo wordt het erg moeilijk de rollen goed te bezetten. Levita: ,,Voor een aantal donkere dansers moesten we Amerikanen aannemen.''

Ook Van Willigenburg vreest dat bij zoveel musicals het niveau van de zangers en dansers tegen zal vallen met als gevolg dat het publiek het minder zal waarderen. ,,Dat is een gevaarlijke ontwikkeling. Eigenlijk zouden de producenten moeten afspreken om niet meer dan twaalf of dertien producties in een jaar te doen. Dat is al veel voor een klein land. Want het is de vraag of er voldoende publiek is voor al die voorstellingen. Een avondje uit met zijn tweeën is al gauw 350 gulden. Dat doe je niet zes keer per jaar.''

Ad van Dijk van de Theaterschool wijst nog op een ander probleem. Een jonge danser die in Aida staat, of in Grace, staat meteen in een topproductie. ,,Van het opbouwen van een loopbaan is geen sprake. Als er na die topproductie niet meteen een volgende topproductie komt, rest er een vacuüm, de bijstand en een morele opdoffer.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden